1. Cách đây 971 năm, mùa đông năm 1055 ở nước ta thời tiết thay đổi bất thường, giá rét khủng khiếp, khí trời lạnh buốt, vua Lý Thánh Tông bảo các quần thần:
Nhà nghiên cứu Khổng Đức Thiêm cho biết làng Mão Điền xưa ở Thuận Thành (Bắc Ninh): 'Ngoài nông tang, Mão Điền còn nổi danh vì thạo gột cá giống bán cho các vùng'. Gột là gột ra làm sao?
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã nói về hai từ ghép bị nhận lầm là từ láy, đó là dằn dỗi và vùng vằng. Trong chuyên mục này, chúng tôi tiếp tục phân tích kết cấu đẳng lập của hai từ 'sồ sề' và 'sống sít'. (Phần để trong ngoặc kép là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên - NXB Khoa học Xã hội, 2011; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
Dù không chủ quan 'vơ đũa cả nắm', không hồ đồ 'chụp mũ' nhưng tôi dám nói rằng, bất kỳ quyển sách nào nếu đọc thật kỹ, lấy kính lúp sọi rọi từng chữ với tâm thế 'vạch lá tìm sâu' ắt ta sẽ phát hiện ra một vài lỗi chính tả.
Trong truyện ngắn 'Vợ nhặt' của nhà văn Kim Lân có đoạn: 'Sáng hôm sau, mặt trời lên bằng con sào, Tràng mới trở dậy'.
Chương trình Vua Tiếng Việt yêu cầu hoàn thiện ngữ liệu 'Ngựa mạnh chẳng quản đường dài/ Nước... mới biết tài trai anh hùng'.
Gõ hai chữ 'ong dú' vào Google chúng ta sẽ dễ dàng tìm thấy hàng loạt kết quả như: 'Nuôi ong dú không cho ăn, bán mật thu về hàng trăm triệu đồng' (Báo Nông nghiệp và Môi trường); 'Tìm hiểu đặc điểm của ONG DÚ – Loài ong không đốt' (tracuuduoclieu.vn); 'Độc đáo nghề nuôi ong Dú rừng' (Báo Đồng Nai); 'Ong dú 'định cư' cho mật chất lượng tốt' (Báo Nhân Dân),... Ngoài những tít báo như vừa liệt kê, Báo Dân Trí có tít gợi tò mò: 'Thành triệu phú nhờ nuôi loài ong có tên gọi rất... lạ'. Cái 'tên gọi rất... lạ' đây chính là 'ong dú' xuất hiện ở đầu bài viết: 'Người đàn ông ở Phú Yên lên rừng tìm ong dú đưa về nhà nuôi để lấy mật kết hợp với bán giống, mỗi năm thu lợi 150 triệu đồng',...
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã có bài viết 'Nuộc lạt và nút lạt', trong đó chỉ rõ sự khác nhau của 'nút' và 'nuộc'. Cụ thể 'nút' là chỗ hai đầu dây buộc vào nhau, còn 'nuộc' là vòng dây buộc để dẫn đến 'nút', chứ không phải 'ngôn ngữ miền Nam' gọi 'nút' là 'nuộc'.
Trong giao thiệp hằng ngày, thỉnh thoảng chúng ta vẫn nghe cụm từ: 'Đời tám hoánh', được hiểu là chỉ về sự việc/ sự vật gì đó xảy ra từ lâu lắm rồi, đã xưa lắc xưa lơ, đã xa rất xa… Chẳng hạn một người bảo: 'Cái bình này cổ lắm, người ta làm ra từ đời tám hoánh'. Cơn cớ gì 'từ đời tám hoánh' lại xuất hiện trong các trường hợp tương tự?
Chương trình Vua Tiếng Việt đưa ra câu hỏi: 'Có bao nhiêu lỗi sai chính tả trong câu: 'Cái nút vừa sổ ra, thì loeng xoeng, cả món tiền rơi tiệt cả xuống ghạch'?
Trong Nam có từ 'xạo xự', chưa cần phải tra từ điển, ta hoàn toàn có biết đó là từ dùng chỉ những ai nói dóc, nói láo, bốc phét là do có từ 'xạo' sờ sờ ra đó. 'Xự' là từ nhằm nhấn mạnh hơn sắc thái của xạo để trở thành xạo xự, không thế còn có từ xạo ke, tương tự láo/ láo toét/ láo khoét, nói khoác/ nói khoác lác…
Tục ngữ Việt Nam có câu: 'Được làm vua, thua làm giặc'. Vì sao được mà không phải là thắng: 'Thắng làm vua, thua làm giặc'?
Trong một bài viết trên mạng xã hội, tác giả nọ viết 'Mưa sầm sầm. Lá bắt đầu giạt vào sân...'. Câu này mô tả cơn mưa lớn đổ xuống đường phố, nước nhanh chóng dềnh lên, khiến lá khô trôi giạt vào sân nhà.
Vua Tiếng Việt (25/4/2025) yêu cầu 'Hãy viết lại cho đúng từ sau: nuốt trửng'. Người chơi viết lại thành 'nuốt chửng', thì được người dẫn chương trình xác nhận là đúng, và đáp án hiện trên màn hình hai chữ 'nuốt chửng'.
Có câu ca dao đã khiến chúng ta lâu nay tranh cãi và quyết tìm hiểu cho bằng được: 'Trách ai ăn giấy bỏ bìa/ Khi thương thương vội khi lìa lìa xa'. Xét về phép đối xứng, ắt phải là 'thương vội'/ 'lìa mau' mới chuẩn chứ nhỉ? Xin thưa, 'lìa mau' vẫn còn có lúc gặp lại; chứ chưa nói hết cái ý bẽ bàng, cay đắng của 'lìa xa' là kẻ đó đã 'qua cầu rút ván', 'một đi không trở lại', chớ có trông mong gì nữa.
Hoạt động báo chí cùng thời với Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Vũ Bằng…, có người về sau đã dành nhiều tâm sức tìm hiểu sự giàu đẹp của tiếng Việt
Thật lạ, có câu thơ quen thuộc của cụ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhưng mỗi nơi ghi mỗi phách, có thể 'kiểm chứng' từ Google:
Một chương trình tìm hiểu về tiếng Việt trên truyền hình yêu cầu người chơi hoàn thành ngữ liệu 'Ngó lên nuộc lạt... ... / Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu'.
Trong vườn còn sót lại một cây gòn. Đến mùa, chúng bung ra những bông nhẹ bẫng, mềm như mây trắng vắt ngang trời, theo gió tản mát muôn phương.
Một chương trình trò chơi về tiếng Việt đưa ra yêu cầu 'Hãy tìm hai từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa với từ 'ăn'.
Vừa rồi, trong chương trình 'Vua tiếng Việt', có đưa ra câu thơ của nhà thơ Bàng Bá Lân:Em se muôn sợi tơ tìnhDệt làm chiếc áo dâng mình, mình ơi!
Trong 'Truyện Kiều', ta thấy từ 'phải' được sử dụng cả thảy 57 lần.
Có những lời răn dạy của ông bà mình từ đời xửa đời xưa, trải dài theo năm tháng, dù thời đại có thay đổi thế nào vẫn không lỗi thời, thí dụ: 'Cờ bạc là bác thằng bần/ Cửa nhà bán hết chân tra vào cùm'. Bần là nghèo khó, nghèo rớt mồng tơi. Tục ngữ có câu 'Phú bất nhân, bần bất nghĩa' chưa hẳn đã đúng, chỉ vơ đũa cả nắm bởi dù tình huống nào, trường hợp nào cũng có ngoại lệ. Thế nhưng, hễ đã bần do cờ bạc, sát phạt đỏ đen ắt chẳng ai thương xót, cảm thông cho cái sự nghèo túng ấy.
Trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố Huế bước sang một giai đoạn mới, giai đoạn xây dựng và phát triển với tâm thế là thành phố di sản văn hóa đầu tiên của Việt Nam…
Vừa rồi chương trình 'Vua tiếng Việt' có bàn về thành ngữ 'Liệu cơm gắp mắm'. Theo nhà thơ Hữu Việt phát biểu trên VTV:
Tự dưng lại nhớ đến ông Chử Đồng Tử. Mối tình của ông với Tiên Dung, nay nhìn lại ta ắt nghĩ đến một chi tiết hết sức đắt giá nếu được xây dựng thành phim càng hấp dẫn.
Trong tiếng Việt, những lỗi chính tả liên quan đến X và S, nguyên nhân thường do phát âm không chuẩn (không phân biệt âm X và S), không nắm được nghĩa yếu tố cấu tạo từ. Sau đây là một số trường hợp người viết cần chú ý để tránh sai sót.
Đọc Tiếng Việt cắc cớ cũng cứng cựa (NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2024), ta thấy Lê Minh Quốc 'vòng vo' không phải vì 'không dám nói thẳng vào vấn đề', mà là đi quanh truy tìm cho rõ ngọn ngành từng câu từng chữ trong tiếng Việt.
Nguồn gốc của từ chiền/ cửa chiền chính là từ thiền/ cửa thiền, nói cách khác nghĩa là cửa chùa
Có bài viết giật cái tít thật ngộ: 'Chàng trai lướt sóng biển 'nghệ cả củ' mà không cần ván'. 'Nghệ cả củ' là gì? Trả lời câu hỏi này, chi bằng ta tìm hiểu từ 'củ' trong ngữ cảnh này đóng vai trò gì?
Không rõ do cơn cớ gì, hễ một khi nghe đến câu 'Con gái tuổi Dần' ắt không ít đấng mày râu lè lưỡi lắc đầu. Sở dĩ chọn lấy thái độ này, có lẽ do họ mường tượng về hình ảnh:Trong hang tối, mắt thần khi đã quắcLà khiến cho mọi vật đều im hơi (Thế Lữ)
Có thể nói, Phớt tỉnh Ăng-lê / Phớt Ăng-lê là cách sử dụng độc đáo, tinh tế, khéo léo.
Tục ngữ Việt Nam có câu 'Tay vơ chẳng tày miệng lúm'. Từ điển tục ngữ Việt (Nguyễn Đức Dương - NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh - 2010) thu thập và giải nghĩa như sau:
Thiệt tức cười, ngày xưa khi mừng đám cưới của đôi bạn trẻ, ông Thủ Thiệm - một 'trạng cười' nổi tiếng ở Quảng Nam ưa nói lái, chỉ viết tuyệt đẹp như phượng múa rồng bay hai chữ: 'Mèo đứng'. Mà trái nghĩa với đứng, đôi khi còn là nằm. Chẳng hạn, một đứa trẻ sinh ra đời, tía má/ cha mẹ/ thầy u nào cũng mong muốn nó lúc đến tuổi trưởng thành 'Có đôi có đũa'- thành ngữ này nhằm chỉ về việc dựng vợ gả chồng. Vì lẽ đó, khi nói đến đũa đứng/ đũa nằm, ta còn hiểu ám chỉ về sự tréo ngoe, ngăn cách giữa chàng/ nàng; trai/ gái/ vợ/ chồng.
Tục ngữ Việt Nam dự đoán thời tiết có một câu rất lạ 'Một ngôi sao, một ao nước '.