Độc giả Trần Bảo Trân (Sài Gòn) hỏi: 'Ví dầu cá lóc nấu canh/Bỏ tiêu cho ngọt, bỏ hành cho thơm'. Xóm nhà lá Facebook của tôi đang thắc mắc (có cả tranh luận) cái vụ 'bỏ tiêu cho ngọt' trong câu ca dao trên. Tiêu cay chứ sao ngọt? Tôi bối rối, nhưng chợt nhớ ra chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa' trên Báo Thanh Hóa. Chúng tôi xin gửi tới thắc mắc này và rất mong được giải đáp. Trân trọng cảm ơn'.
'Chăm chỉ' và 'chăm chú' được Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) thu thập và giải nghĩa. Trong bài này chúng tôi sẽ phân tích nghĩa đẳng lập của chăm chỉ và chăm chú. (Phần để trong ngoặc kép sau số mục là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ học - Hoàng Văn Hành chủ biên; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
Trong 4 bài đã đăng kì trước, chúng tôi đã chỉ ra sự khác biệt giữa hai cuốn từ điển do Hoàng Phê chủ biên: 1. Từ điển tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Phê chủ biên (gọi là bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ); 2. Từ điển tiếng Việt - Trung tâm Từ điển học Vietlex - Hoàng Phê chủ biên (gọi là bản Hoàng Phê - Vietlex). Trong bài tiếp theo này, chúng tôi tiếp tục so sánh cách giải thích một số mục từ, trong đó bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ giải thích sai, hoặc chưa hợp lí so với của Hoàng Phê - Vietlex (đánh số tiếp theo kì trước):
'Những từ dùng sai trong tiếng Việt' (Đỗ Duy Ngọc) là bài viết có rất nhiều sai sót, nhưng lại được không ít người tâm đắc, đăng tải, chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội trong nhiều năm qua, gây ngộ nhận cho độc giả. Theo đề nghị của độc giả Ngô Thế Vinh (Hà Nội), trong chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa' trên báo Thanh Hóa hàng ngày (8/2023), chúng tôi đã từng có bài viết 'Độc lập' và 'tự chủ', chỉ ra một trong những điểm sai như vậy.
Độc giả Lê Hoài Nam hỏi: 'Tôi thường xuyên theo dõi chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa', nhờ đó mà hiểu thêm được nhiều điều thú vị về tiếng mẹ đẻ. Nếu có thể, đề nghị chuyên mục cho biết như thế nào thì được gọi là 'dinh thự'. Trân trọng cảm ơn'.
Sung' trong 'sung sướng' nghĩa là gì?. Nghe đến từ 'sung sướng', nhiều người nghĩ ngay đây là một từ láy, và là từ 'thuần Việt'. Một phần do chữ 'sung' ít khi được dùng độc lập, trong khi 'sướng' lại đã được Việt hóa ở mức độ cao.
Căn cứ truyền thống An cư của Phật giáo miền Bắc và được sự hoan hỷ của chư tôn đức Hội đồng Điều hành, ngày 22-6 (nhằm ngày 27-5-Ất Tỵ), trường hạ Sóc Thiên Vương - Học viện Phật giáo VN tại Hà Nội tổ chức Lễ khai pháp khóa An cư kiết hạ Phật lịch 2569.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã nêu ra 3 từ ghép bị Từ điển từ láy tiếng Việt nhận lầm là từ láy: nghỉ ngơi, ngơi ngớt, ngột ngạt. Trong bài này, chúng tôi tiếp tục phân tích nghĩa đẳng lập của 3 từ: manh mún, mỏng manh, mỏng mẻo. (Phần để trong ngoặc kép sau số mục là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã nêu ra 3 từ ghép bị Từ điển từ láy tiếng Việt nhận lầm là từ láy: ho hắng, hối hận, hơi hướng. Trong bài này, chúng tôi tiếp tục phân tích nghĩa đẳng lập của 3 từ: tả tơi, tán loạn, tê tái. (Phần để trong ngoặc kép sau số mục là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
Người châu Á nói chung trọng đạo đức, lấy hiếu kính làm đầu. Trong phép đối nhân xử thế, không gì tốt hơn khi học từ tinh hoa từ người xưa. Những tinh hoa được đúc kết tự ngàn đời, theo thời gian chưng cất càng trở thành chuẩn mực để thực hành đức hạnh tốt đẹp.
* Tương truyền, nhà bác học Lê Quý Đôn lúc 8 tuổi đã nổi tiếng về tài đọc rất nhanh, 'nhất mục thập hàng' - một lần đưa mắt đọc liền được 10 dòng chữ. Thành ngữ 'nhất mục thập hàng' xuất phát từ đâu và có ý nghĩa như thế nào? (Trương Thành, Liên Chiểu, Đà Nẵng).
'Bón lót' là từ mà những cư dân trồng trọt sử dụng hàng ngày, nhưng chỉ mới được một số cuốn từ điển tiếng Việt xuất bản sau 1975 thu thập và giải nghĩa. Đáng chú ý, Từ điển tiếng Việt (Văn Tân chủ biên) và Từ điển từ và ngữ Việt Nam (GS Nguyễn Lân) đều giảng 'bón lót' là 'Bón phân vào ruộng trước khi cấy lúa'. Riêng từ điển của GS Nguyễn Lân có thêm ví dụ 'Đã bón lót rồi, nên cấy kịp thời'.
Cụm từ 'hưởng thọ' và 'hưởng dương' có ý nghĩa khác nhau mà nhiều người vẫn chưa phân biệt được.
Pháp giới tính tuyệt đối chính là sự trực nhận, phải tự mỗi cá nhân 'thấy', 'chứng ngộ' được, chứ không phải do danh từ, kinh điển nói mà biết, sự giảng nghĩa kinh điển dù có rành mạch tới đâu thì cũng chỉ là nói chuyện đời thường mà thôi.
Kinh Kim Cương là loại kinh pháp dụ, lấy ví dụ là Kim Cương để giảng giải về Bát Nhã Ba – la – mật. Thực chất, trong kinh này, Kim Cương vừa là dụ để giảng nghĩa, vừa là hình ảnh tượng trưng đại diện cho 'Tâm'.
Thực ra, riêng hai chữ 'đá đưa' (nghĩa đen = đánh sang bên nọ, đưa sang bên kia) đã có thể độc lập trong hành chức, mà không phụ thuộc vào từ 'đầu lưỡi'. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên - Vietlex) giảng nghĩa 1 của 'đá đưa' là '[mồm miệng] nói năng khéo léo nhưng không thành thật, chỉ cốt làm vừa lòng người nghe' và lấy ví dụ 'Cô ta nói đá đưa để lấy lòng khách'.
Độc giả Phạm Công Chính hỏi: ' Tôi có thắc mắc tại sao người ta lại gọi vợ hay chồng mình là 'nhà'. Ví dụ vợ hoặc chồng giới thiệu nhau với ai đó thì nói 'Đây là nhà tôi'. Có người giải thích 'nhà' ở đây ý chỉ người trụ cột, thu vén trong gia đình, một kiểu vợ chồng tôn xưng lẫn nhau khi giới thiệu với người khác.
Độc giả Lê Thanh Hải hỏi: 'Tôi đọc cuốn 'Thành ngữ bằng tranh' của Nhà xuất bản Kim Đồng thấy tác giả sách giải thích thành ngữ 'Ăn bậy nói càn' như sau:
68 hành giả Tăng - Ni các chùa trên địa bàn H.Chương Mỹ tham gia khóa khai pháp An cư kiết hạ được tổ chức tại trường hạ chùa Trăm Gian (H.Chương Mỹ, Hà Nội), vào sáng 30-5.
Sáng 30-5 (23-4-Giáp Thìn), tại tổ đình Trung Hậu (xã Tiền Phong, H.Mê Linh) diễn ra lễ khai giảng khóa An cư kiết hạ Phật lịch 2568.
Được sự chỉ đạo của chư tôn đức Hội đồng Điều hành, ngày 26-5, trường hạ Sóc Thiên Vương - Học viện Phật giáo VN tại Hà Nội đã trang nghiêm tổ chức Lễ khai pháp khóa An cư kết hạ Phật lịch 2568.
Trong tiếng Việt 'lung tung' và 'linh tinh' là hai từ được xếp vào loại từ láy, trong đó các yếu tố cấu tạo từ đều không có khả năng độc lập trong hành chức. Tuy nhiên, có lẽ ít người biết rằng, đây đều là những từ Việt gốc Hán.
Sáng 14-4, gần 200 tu sinh trở về tịnh xá Ngọc Thiện (TT.Ma Lâm, H.Hàm Thuận Bắc) tham dự khóa tu 'Một ngày an lạc' do Ban Hoằng pháp GHPGVN H.Hàm Thuận Bắc tổ chức.
Từ điển từ và ngữ Việt Nam (GS.NL - NXB Tổng hợp TP HCM - 2006) giảng như sau: 'minh khí dt (H. minh: tối tăm; khí: đồ dùng) Đồ bằng giấy đốt cho người chết (cũ): Có người đốt cả minh khí là xe ô-tô'.
Chỉ xác là thảo dược khá thông dụng trong Đông y; vị đắng, tính hàn, vào hai kinh tỳ, vị; tác dụng phá khí, tiêu tích, hóa đàm...
Cả hai từ 'thân thích ' và 'thân thiết ' đều được Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên) thu thập và giải nghĩa. Sau đây, chúng ta sẽ tìm hiểu nghĩa của từng yếu tố cấu tạo từ của hai 'từ láy' này.
Cả hai từ 'thân thích ' và 'thân thiết ' đều được Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên) thu thập và giải nghĩa. Sau đây, chúng ta sẽ tìm hiểu nghĩa của từng yếu tố cấu tạo từ của hai 'từ láy' này.
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên - Vietlex, bản có chú chữ Hán cho những từ Hán Việt) giảng: 'luân canh đg. [phương thức canh tác] trồng thay đổi nhiều loại cây trên một diện tích đất nhất định vào mỗi năm, mỗi mùa; phân biệt với chuyên canh, luân canh giữa lúa và màu ~ trồng luân canh'.
Độc giả Phùng Đình Đạt (Hà Nội) hỏi: 'Gần đây tôi có đọc hai bài viết về từ 'thăm quan' và 'tham quan'.
Độc giả Phùng Đình Đạt (Hà Nội) hỏi: 'Gần đây tôi có đọc hai bài viết về từ 'thăm quan' và 'tham quan'.
'Tử tế' và 'tinh tế' là hai từ Việt gốc Hán, được Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên – NXB Khoa học Xã hội - 2011) thu thập và giải nghĩa. Xét nghĩa gốc Hán [lịch đại], thì đây đều là những từ ghép đẳng lập.
'Tử tế' và 'tinh tế' là hai từ Việt gốc Hán, được Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên – NXB Khoa học Xã hội - 2011) thu thập và giải nghĩa. Xét nghĩa gốc Hán [lịch đại], thì đây đều là những từ ghép đẳng lập.
* Tôi thấy hè này một số cuộc gặp mặt của cựu học sinh nhân kỷ niệm khoảng thời gian mình vào trường và ra trường được ghi là 'niên khóa' (ví dụ 1983-1988 chẳng hạn). Cách ghi này, xin hỏi có chính xác không? ( Lan Chi , xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, Đà Nẵng).
Nhắc đến tiết Thanh Minh, có lẽ người Việt Nam ít ai không biết đến câu Kiều: 'Thanh Minh trong tiết tháng ba/ Lễ là Tảo mộ, hội là Đạp thanh'. Thế nhưng, không phải ai cũng hiểu chính xác về thanh minh, đạp thanh, và tảo mộ, kể cả các nhà biên soạn từ điển.
Sách Thành ngữ bằng tranh (NXB Kim Đồng, 2020), cho rằng 'nuôi báo cô' chính là nuôi 'bà cô' mà ra. Cụ thể, sách này giải thích:
Trong tiếng Việt, 'cổ kính' là từ khá thông dụng. Tuy nhiên, việc giải nghĩa từ, yếu tố cấu tạo từ của 'cổ kính' trong các sách từ điển tiếng Việt còn thiếu thống nhất.
Trong lĩnh vực giáo dục, Hồ Quý Ly có nhiều cải cách khá quan trọng.