Rắn là hình tượng quen thuộc trong đời sống văn hóa người Việt Nam. Ở mỗi một hình thức thể hiện, mỗi một biến thể, hình tượng rắn đều mang ý nghĩa nhất định.
Một trong những con vật rất gần gũi với con người là rắn. Nó có mặt ở rất nhiều quốc gia trên thế giới, từ các câu chuyện truyền thuyết, trong các đến thờ, trong nghệ thuật tạo hình xưa nay. Thế nhưng, rắn là 'ác quỷ hay thiên thần' thì vẫn còn nhiều cuộc tranh luận, chỉ biết rằng, theo thống kê, trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, có khoảng 200 truyện thì đã có tới 11 truyện liên quan đến loài rắn. Dẫu là quỷ hay là thần thì rắn cũng đóng vai trò lớn trong tâm thức và cuộc sống của con người. Để giải mã hình tượng rắn là một công việc cần làm để hiểu về loài vật còn nhiều bí ẩn này.
Trong đời sống văn hóa Phật giáo của dân tộc Việt Nam, ngay từ những câu chuyện kể từ xa xưa hay trong nghệ thuật tạo hình, điêu khắc, rắn đã trở thành một con vật linh thiêng, là biểu tượng của sự che chở, bảo vệ. Hình tượng rắn không thể tách rời văn hóa Phật giáo của dân tộc.
Trong kho tàng văn hóa Lạng Sơn, hình tượng rắn xuất hiện khá nhiều, chứa đựng những câu chuyện độc đáo về lịch sử, về ứng xử của con người với thiên nhiên, là biểu tượng của trường thọ và sự tái sinh.
Những tưởng rắn là loài động vật tầm thường, nhưng hóa ra lại rất gần gũi và được coi trọng trong tín ngưỡng của người nông dân trồng lúa nước Việt Nam. Từ hơn 2.000 năm trước, rắn đã trở thành hình tượng đẹp, chứa nhiều thông điệp trong nghệ thuật tạo hình.
Loài rắn xuất hiện khá nhiều trong văn hóa dân gian Việt Nam. Trong đời sống văn hóa, tâm linh của người Việt, rắn gắn với sông nước. Với văn hóa Việt, rắn gắn với đạo Mẫu, được coi là vị thần cai quản thiên giới cùng các vị Mẫu bảo vệ và ban lộc cho muôn loài.
Trong văn hóa dân gian của người Việt, rắn là một biểu tượng quen thuộc, góp mặt sinh động trong các vỉa tầng của đời sống, phong tục, tín ngưỡng. Từ hình tượng rắn, người đời xưa nay cũng đã khái quát thành những quan niệm, làm đối trọng cho những ví von đa chiều hay nhiều răn dạy thâm thúy...
Biểu tượng, hiểu một cách đơn giản nhất, là 'sự phóng chiếu' bức tranh văn hóa dân tộc và dĩ nhiên nó là thành tố không thể thiếu cấu thành bản sắc văn hóa. Nhân dịp năm mới Ất Tỵ 2025, xin góp đôi lời nhàn đàm về biểu tượng 'rắn' trong tâm thức người Việt xưa và nay.