Xã hội hóa bảo tồn di tích

Trên địa bàn tỉnh hiện có 420 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh nằm trong danh mục kiểm kê được UBND tỉnh phê duyệt theo Quyết định số 302/QĐ-UBND ngày 5/2/2025. Trong đó có 145 di tích đã xếp hạng các cấp (gồm 2 di tích quốc gia đặc biệt, 32 di tích quốc gia và 111 di tích cấp tỉnh), 275 di tích chưa xếp hạng. Về loại hình có: 158 di tích lịch sử, 183 di tích kiến trúc nghệ thuật, 48 di tích khảo cổ và 31 di tích danh lam thắng cảnh.

Chung tay bảo tồn

Minh chứng cho việc khơi dậy và lan tỏa sức dân trong bảo tồn di tích chính là dự án tu bổ đền Vua Lê (phường Tam Thanh). Năm 2025, ngôi đền đã được khánh thành sau một năm thi công với tổng kinh phí khoảng 3 tỷ đồng, điều đáng nói là 100% nguồn vốn này đều đến từ xã hội hóa. Với các hạng mục như gian tiền tế, hậu cung và sân đền được tôn tạo khang trang, di tích đã thực sự khoác lên mình diện mạo mới.

Người dân và du khách tham dự nghi lễ rước kiệu về đền Kỳ Cùng (phường Đông Kinh) tại lễ hội Kỳ Cùng - Tả Phủ năm 2026

Ông Lê Văn Tạ, Thủ nhang đền Vua Lê, phường Tam Thanh cho biết: “Bản thân tôi cũng như bà con địa phương rất phấn khởi khi chứng kiến ngôi đền được tu bổ khang trang. Với chúng tôi, đền Vua Lê là chốn tâm linh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là nơi để Nhân dân thành kính tưởng nhớ công đức của Vua Lê Thái Tổ cùng các vị tướng lĩnh. Để gìn giữ sự tôn nghiêm cho di tích, bộ phận thường trực gồm 4 thành viên luôn duy trì túc trực, thay phiên nhau chăm sóc, dọn dẹp mỗi ngày, đảm bảo không gian đền luôn phong quang và sạch sẽ.”

Không chỉ dừng lại ở các công trình đã hoàn thành, hoạt động xã hội hóa đã và đang được tích cực thực hiện tại các xã, phường. Bà Phạm Thị Thuận, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội phường Đông Kinh cho biết: “Hiện nay, trên địa bàn phường có 9 di tích lịch sử, văn hóa. Thời gian qua, chúng tôi đã và đang tích cực kêu gọi xã hội hóa để tu bổ một số di tích bị xuống cấp trên địa bàn, trong đó có đền Vĩnh Trại, di tích được công nhận cấp tỉnh từ năm 2002, hiện nay phường đang triển khai kế hoạch trùng tu với tổng dự toán khoảng 3 tỷ đồng. Để hiện thực hóa mục tiêu này, phường đã vận động người dân trên địa bàn đóng góp được gần 100 triệu đồng, đồng thời phối hợp với các đơn vị trong và ngoài địa bàn để tiếp tục vận động nguồn lực. Hiện hồ sơ xây dựng đang trong quá trình hoàn thiện để trình cấp có thẩm quyền thẩm định.”

Ngoài đền Vua Lê, đền Vĩnh Trại, nhiều di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn tỉnh đã và đang được trùng tu, tôn tạo từ nguồn xã hội hóa. Từ năm 2021 đến nay, toàn tỉnh đã đầu tư tôn tạo 39 di tích với tổng kinh phí trên 183 tỷ đồng. Trong đó, nguồn lực xã hội hóa từ sự đóng góp của Nhân dân, các tổ chức xã hội và doanh nghiệp trên 111 tỷ đồng.

Việc huy động nguồn lực xã hội hóa tu bổ, tôn tạo các di tích góp phần quan trọng phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa.

Nâng hiệu quả quản lý

Để đạt được những kết quả kể trên, công tác tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn tỉnh những năm qua đã nhận được sự nhận được sự hướng dẫn, quản lý chặt chẽ của các cấp, ngành. Ý thức, trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và Nhân dân đối với công tác bảo tồn, tu bổ, phục hồi di tích cũng từng bước được nâng lên.

Các dự án tu bổ, phục hồi di tích đã thu hút sự tham gia, phối hợp chặt chẽ của các sở, ngành trong việc thẩm định, hướng dẫn, giám sát thực hiện. Ông Lưu Bá Mạc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) cho biết: Để công tác xã hội hóa tu bổ, tôn tạo di tích phát huy hiệu quả, bên cạnh việc đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân tham gia ủng hộ, đóng góp kinh phí, sở cũng chú trọng đẩy mạnh công tác tập huấn, tuyên truyền về di sản văn hóa cho người dân. Đồng thời, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở; tăng cường công tác quản lý Nhà nước trong hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích.

Từ năm 2021 đến nay, toàn tỉnh đã đầu tư tôn tạo 39 di tích với tổng kinh phí trên 183 tỷ đồng. Trong đó, nguồn lực xã hội hóa từ sự đóng góp của Nhân dân, các tổ chức xã hội và doanh nghiệp trên 111 tỷ đồng.

Theo đó, Sở VHTT&DL đã tăng cường đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ lý luận chính trị, chuyên môn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác lập hồ sơ khoa học và xếp hạng di tích. Mỗi năm, sở phối hợp với các cơ quan, đơn vị tổ chức 1 - 3 lớp tập huấn về công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích, trong đó có nội dung xếp hạng di tích cho hàng nghìn lượt người. Song song với đó, từ năm 2021 đến nay, Sở VHTT&DL đã chủ trì, phối hợp kiểm kê, tổng hợp, đánh giá, phân loại 1.117 điểm di tích. Đồng thời, tổ chức trên 30 cuộc thanh tra, kiểm tra tại gần 100 lượt di tích.

Đặc biệt, từ năm 2021 đến nay, Sở VHTT&DL đã phối hợp cùng các địa phương lập hồ sơ khoa học và trình xếp hạng trên 20 di tích. Việc đẩy mạnh công tác xếp hạng di tích không chỉ nhằm khẳng định giá trị lịch sử, khoa học của di sản mà còn tạo hành lang pháp lý quan trọng, giúp các địa phương thuận lợi hơn trong việc huy động nguồn lực và triển khai các dự án trùng tu, tôn tạo bài bản.

Sự quản lý bài bản từ cấp tỉnh đã góp phần giúp cho cơ sở chủ động kêu gọi nguồn lực xã hội hóa trong bảo tồn phát huy giá trị các di tích. Để huy động được nguồn vốn lớn, chính quyền cơ sở nơi có di tích đã tích cực gửi thư vận động, kêu gọi các nhà hảo tâm, doanh nghiệp và người dân chung tay ủng hộ.

Minh chứng điển hình là di tích Bia và đền Tả Phủ, phường Kỳ Lừa. Từ những bức thư ngỏ tâm huyết, công trình này đã huy động được nguồn kinh phí xã hội hóa trên 45 tỷ đồng. Tiếp nối thành công đó, hàng loạt di tích khác cũng đạt kết quả ấn tượng như: đền Quan Giám Sát có kinh phí tu bổ gần 5,9 tỷ đồng; nhà sắp lễ đền Kỳ Cùng có kinh phí tu bổ trên 3,1 tỷ đồng ...

Tại xã Tân Thành, công tác xã hội hóa trong tu bổ, tôn tạo các di tích cũng được tích cực thực hiện. Ông Phùng Văn Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Thành chia sẻ: “Hiện nay, trên địa bàn xã có 10 di tích lịch sử - văn hóa. Để phát huy giá trị hệ thống di sản này gắn với phát triển du lịch, hằng năm chúng tôi đều đẩy mạnh tuyên truyền Luật Di sản văn hóa đến người dân qua hệ thống loa truyền thanh, họp thôn và các dịp lễ hội. Đối với các công trình có dấu hiệu xuống cấp, xã chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn lập hồ sơ xin phép trùng tu đúng quy định. Điển hình như trong năm 2025, từ nguồn vận động xã hội hóa hơn 1 tỷ đồng, chúng tôi đã hoàn thành việc thay lại toàn bộ mái và sơn sửa đền Bắc Lệ, giúp di tích thêm khang trang, sạch đẹp. Trong năm 2026, xã đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ tu bổ đền Khuôn Dầu từ nguồn lực xã hội hóa để trình cấp có thẩm quyền thẩm định.”

Có thể khẳng định, việc xã hội hóa trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích chính là "chìa khóa" để hiện thực hóa mục tiêu gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Thời gian tới, với sự quản lý chặt chẽ của các ngành chức năng cùng tinh thần chủ động của cộng đồng, tin tưởng rằng các di tích trên địa bàn tỉnh sẽ tiếp tục được tôn tạo, phát huy giá trị, góp phần xây dựng quê hương Xứ Lạng ngày càng giàu đẹp, văn minh, đậm đà bản sắc.