Tính độc lập - trụ cột của kiểm toán công

Tính độc lập là điều kiện nền tảng để các SAI phát triển và duy trì năng lực bền vững. Ảnh: ST

Nền tảng của trách nhiệm giải trình

Khái niệm về tính độc lập của SAI bao hàm nhiều khía cạnh, cả về pháp lý lẫn thực tiễn. Theo ông Bruno Dantas - nguyên Chủ tịch Tòa Thẩm kế Brazil, về phương diện pháp lý, tính độc lập gắn liền với các cơ chế bảo đảm được quy định trong khuôn khổ pháp luật liên quan đến tổ chức và chức năng giám sát. Về thực tiễn, đó là khả năng của các tổ chức trong việc hoạt động một cách khách quan, không chịu bất kỳ tác động chi phối nào. Đây được xem là điều kiện nền tảng để cơ quan kiểm toán thực thi nhiệm vụ một cách độc lập, đáng tin cậy và phục vụ lợi ích công.

Ở góc độ này, Đại sứ thiện chí của Chương trình Hợp tác Nhà tài trợ thuộc Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI), bà Helen Clark khẳng định, sự giám sát độc lập đối với quản lý tài chính công là một cấu phần quan trọng trong cơ chế kiểm soát và đối trọng của bất kỳ hệ thống quản trị nào. “Đây chính là điểm tựa vững chắc cho sự minh bạch, trách nhiệm giải trình và quản trị tốt” - bà Helen Clark nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, Ủy ban Tăng cường năng lực (CBC) thuộc INTOSAI cho rằng, tính độc lập không chỉ là nguyên tắc pháp lý mà còn là yêu cầu thực tiễn để các SAI phát triển và duy trì năng lực bền vững. Trong bối cảnh quản trị hiện đại, vai trò của SAI không còn dừng lại ở việc xác nhận tính trung thực của báo cáo tài chính, mà đã mở rộng sang đánh giá tính kinh tế, hiệu quả và hiệu lực của các chương trình công. Sự mở rộng này càng đòi hỏi một nền tảng độc lập vững chắc nhằm bảo đảm các kết luận kiểm toán không bị chi phối bởi yếu tố chính trị hay lợi ích cục bộ.

Thực tiễn cho thấy, các SAI chỉ có thể thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ khi đạt được mức độ độc lập phù hợp về thiết chế, tổ chức và tài chính đối với các đơn vị được kiểm toán. Nguyên tắc này lần đầu tiên được INTOSAI khẳng định trong Tuyên bố Lima năm 1977.

Đến năm 2007, Tuyên bố Mexico tiếp tục phát triển và cụ thể hóa thành 8 trụ cột về tính độc lập - được xem là chuẩn mực toàn cầu để đánh giá mức độ độc lập của một SAI, bao trùm từ khuôn khổ pháp lý, tổ chức bộ máy, quyền tiếp cận thông tin đến quyền tự chủ về tài chính và nhân sự.

Nghị quyết của Đại hội đồng Liên hợp quốc lần thứ 66 (năm 2011) về “Đẩy mạnh tính hiệu suất, trách nhiệm giải trình, hiệu quả và minh bạch của quản trị công thông qua việc tăng cường sức mạnh các SAI” lần đầu tiên khẳng định: “Các SAI chỉ có thể thực hiện đầy đủ chức năng và đạt được mục tiêu đề ra khi và chỉ khi họ độc lập với các đối tượng được kiểm toán và được bảo vệ trước những tác động, ảnh hưởng từ bên ngoài”.

Tiếp đó, năm 2014, Đại hội đồng Liên hợp quốc tiếp tục thông qua nghị quyết về thúc đẩy và tăng cường hiệu quả, trách nhiệm giải trình và tính minh bạch của hành chính công, trong đó kêu gọi các quốc gia thành viên áp dụng Tuyên bố Lima vào khuôn khổ pháp lý quốc gia như một nền tảng bảo đảm tính độc lập của các cơ quan kiểm toán.

Nhiều sáng kiến củng cố tính độc lập

Dù đã được khẳng định rõ ràng về mặt nguyên tắc, trên thực tế, tính độc lập của các SAI vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức đáng kể.

Theo Báo cáo Đánh giá tổng thể toàn cầu năm 2023 của Cơ quan Sáng kiến Phát triển INTOSAI (IDI), mức độ độc lập của các SAI có xu hướng suy giảm trong ba kỳ báo cáo liên tiếp. Quyền tiếp cận thông tin - yếu tố cốt lõi của hoạt động kiểm toán - tiếp tục bị thu hẹp, trong khi sự can thiệp vào quá trình lập kế hoạch và thực hiện ngân sách có xu hướng gia tăng. Đáng chú ý, khoảng 10% số đơn vị tham gia khảo sát toàn cầu năm 2023 cho biết đã xảy ra sự can thiệp nhằm vào ban lãnh đạo SAI.

Bên cạnh đó, Chỉ số độc lập SAI của Ngân hàng Thế giới cho thấy, trong số 118 quốc gia được đánh giá, chỉ có 22 quốc gia đáp ứng đầy đủ tiêu chí về quyền tự chủ trong quản lý nhân sự của SAI. Các yếu tố đe dọa tính độc lập ngày càng đa dạng, bao gồm áp lực chính trị, hạn chế về ngân sách và những rào cản trong tiếp cận thông tin, hồ sơ.

Trước bối cảnh này, cộng đồng kiểm toán quốc tế đã triển khai nhiều sáng kiến nhằm bảo vệ và tăng cường tính độc lập của SAI. Kế hoạch Chiến lược INTOSAI giai đoạn 2023-2028 xác định đây là một trong những ưu tiên trọng tâm, với mục tiêu hỗ trợ các SAI nâng cao năng lực bảo vệ quyền độc lập để hoàn thành sứ mệnh phục vụ lợi ích công.

Một hướng đi quan trọng là luật hóa các nguyên tắc của INTOSAI vào hệ thống pháp luật quốc gia, chuyển hóa các chuẩn mực quốc tế thành những “rào chắn thể chế” cụ thể, bảo đảm SAI có đầy đủ thẩm quyền, nguồn lực và quyền tự chủ cần thiết. Đồng thời, việc đổi mới phương thức hoạt động, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin cũng góp phần giảm sự phụ thuộc vào đơn vị được kiểm toán, qua đó hạn chế nguy cơ can thiệp và nâng cao chất lượng bằng chứng kiểm toán.

Việc ban hành Hiến pháp và các quy định pháp lý năm 1997 được xem là bước ngoặt quan trọng trong lịch sử của Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Malta (NAO). Đạo luật được thông qua vào tháng 7/1997 đã giúp NAO chuyển đổi từ một đơn vị trực thuộc Bộ Tài chính thành cơ quan giám sát độc lập, tự chủ, do Tổng Kiểm toán và Phó Tổng Kiểm toán lãnh đạo. Nhờ đó, NAO Malta tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc của Tuyên bố Lima và Mexico, từng bước khẳng định vị thế cả trong nước và quốc tế.

Đối với Tòa Thẩm kế Ả rập Xê út (GCA), bên cạnh việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, cơ quan này còn đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng công nghệ thông tin, nâng cao năng lực phân tích cho các nhóm chuyên gia, qua đó tăng cường tính khách quan và minh bạch của các báo cáo kiểm toán trình lên Nhà vua.

Song song với đó, các SAI cũng không ngừng triển khai các biện pháp nhằm tăng cường liêm chính nội bộ. Việc tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc đạo đức nghề nghiệp, minh bạch trong báo cáo và nâng cao trách nhiệm giải trình là nền tảng để củng cố niềm tin xã hội đối với hoạt động kiểm toán, từ đó góp phần xây dựng nền tài chính công minh bạch, trách nhiệm và bền vững./.