Nằm bên hai dòng sông, đất Yên Trung xưa mang cảnh sắc hữu tình. Phía nam là sông Chu như dải lụa uốn lượn, phía bắc có sông Cầu Chày vòng quanh bao bọc lấy làng... Nơi đây là chốn dừng chân của nhiều dòng họ tìm về lập nghiệp, dựng xây xóm làng.
Nếu Lam Kinh là 'kinh đô tâm linh' của vương triều Lê, thì đất Vạn Lại - Yên Trường chính là 'kinh đô kháng chiến' - nơi đứng chân vững chãi để sự nghiệp trung hưng nhà Lê đi đến thắng lợi cuối cùng. Vén 'bức màn' thời gian, ngược tìm về quá khứ, dẫu không còn hệ thống đền đài, thành quách, song dấu tích còn lại vẫn là 'chứng nhân' về một giai đoạn giao tranh đầy biến động trong lịch sử dân tộc.
Ở nước ta, ngựa không chỉ là con vật gần gũi, hữu ích trong đời sống mà đã hóa thân thành một biểu tượng văn hóa đa diện, kết nối giữa thực tại và tâm linh, giữa nét đẹp bình dị và kiêu hãnh, uy linh. Theo bước mùa xuân này, ghé thăm một số di tích lăng tẩm, đền, chùa,... trên mảnh đất xứ Thanh - nơi lưu giữ những con ngựa đá có tuổi đời hàng trăm năm để nghe nhịp thời gian khẽ chạm vào tâm thức...
Lựa chọn giúp nhà Lê dựng nghiệp, Phùng Khắc Khoan gắn bó với Thanh Hóa ngay từ khi ông ngoài 20 tuổi cho đến độ tuổi 'Lục thập nhi nhĩ thuận' (60 tuổi tai nghe thuận theo).
Trịnh Cảnh Thụy (1560-1617), vốn là một quan võ, sau đó chuyển sang đèn sách và thi cử trở thành một trong những danh nhân khoa bảng tiêu biểu của dòng họ Trịnh trên đất xứ Thanh.
Vùng đất Biện Thượng không chỉ được biết đến là nơi phong cảnh hữu tình, bề dày lịch sử - văn hóa mà còn nổi danh là vùng đất quý hương, khởi phát của dòng dõi 12 đời chúa Trịnh. Trong đó, phủ Trịnh là công trình kiến trúc, di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu, minh chứng sinh động về sự tồn tại của nhà Trịnh trong giai đoạn đầy biến động của lịch sử phong kiến Việt Nam mà người đời thường gọi 'vua Lê - chúa Trịnh'.
Là tướng giỏi thời Lê Trung hưng, có công giúp vua Lê đánh lui các cuộc chiến của quân Mạc, Vũ Sư Thước còn được biết đến là người có công vào sự phát triển của Vũ Xá xưa, tức Vũ Thành, xã Hậu Lộc ngày nay.
Từng là trung tâm chính trị trong giai đoạn đầu hình thành và phát triển của thời Lê trung hưng, trước khi chuyển về kinh thành Thăng Long, kinh đô Vạn Lại - Yên Trường có vị trí rất quan trọng trong sự nghiệp trung hưng nhà Lê cũng như trong lịch sử Đại Việt.
Nổi tiếng xinh đẹp lại thông minh, tài giỏi, giúp dân làng khai khẩn đất đai, làm ăn sinh sống đồng thời giúp chúa Trịnh Tùng tổ chức hậu cần trong thời kỳ phò Lê diệt Mạc - bà chính là Nguyễn Thị Ngọc Đô - thứ phi của Bình An vương Trịnh Tùng.
Cùng với các đồng chí: Lê Văn Sỹ, Lưu Xuân Ngoạn, Lê Văn Sự, Lê Văn Dương, Nguyễn Văn Khiếu, Nguyễn Văn Phúc thì đồng chí Trịnh Quang Lịch (1903-1998) là 1 trong 7 đảng viên chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của huyện Thọ Xuân cũ, là 'hạt giống đỏ' của cách mạng Việt Nam.
Trong sự nghiệp trung hưng nhà Lê, Nguyễn Mậu Tuyên giữ vai trò tham mưu bày kế trong màn trướng, giúp nhà Lê - Trịnh đánh bại nhà Mạc.
Có công lớn trong việc phò Lê diệt Mạc, Nguyễn Duy Nhất đã được phong tước Hòa Lương hầu từ khi mới 18 tuổi... Cả đời ông là những tháng ngày chinh chiến...
Thọ Xuân, vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa của tỉnh Thanh Hóa, đang từng bước trở thành điểm sáng du lịch nhờ chiến lược phát triển du lịch gắn với phát huy giá trị văn hóa địa phương. Với 256 di tích, trong đó nổi bật là Khu Di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh và Đền thờ Lê Hoàn, cùng hệ thống di sản văn hóa phong phú, Thọ Xuân đang khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên quý giá này để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Từ xa xưa, chè là thức uống quen thuộc với người Việt. Cây chè được trồng rộng rãi ở nhiều nơi, đặc biệt thích hợp với khu vực đồi núi. Xứ Thanh có nhiều vùng trồng chè nổi tiếng...
Ngược dòng lịch sử, làng Yên Trường là một trong những làng cổ nằm trong vùng đất quý 'Tiền tam Yên, hậu ngũ Phúc'. Khi xưa, Yên Trường còn có tên gọi là An Trường. Theo sử liệu địa phương và qua lời kể của các cụ cao niên trong làng thì Yên Trường là mảnh đất có khí thiêng sông núi tụ về nên được Nhân dân ngợi ca là 'đất lành chim đậu'.
Nếu Nguyễn Kim là vị công thần khởi sự, dựng nghiệp Trung hưng Nhà Lê thì Trịnh Kiểm - con rể Nguyễn Kim được nhìn nhận là nhân vật đóng vai trò quan trọng, quyết định sự thành công của sự nghiệp Trung hưng. Ông cũng là người đặt nền móng cho cơ nghiệp họ Trịnh - mở ra một thời kỳ 'Vua Lê - Chúa Trịnh' đặc biệt trong lịch sử dân tộc.
Nếu như Lam Kinh là 'kinh đô tâm linh' của các vị vua nhà Lê thì trước đó Vạn Lại là phên dậu của hương Lam Sơn, nơi tập trung nhân tài vật lực phục vụ cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi và sau này lại là 'kinh thành kháng chiến' trong sự nghiệp Trung hưng nhà Lê.
Thấy tội trạng của đứa con đã rành rành, chiếu luật phải lĩnh án tử, Nguyễn Văn Giai liền tán thành, lại cho dân sở tại mở hội vui hát ba ngày để chứng tỏ bản án là công bằng.
Sáng 3/7, tại Trung tâm hội nghị huyện Thọ Xuân, Đoàn ĐBQH tỉnh, gồm các đại biểu: Thiếu tướng Vũ Xuân Hùng, Ủy viên Thường trực Ủy ban Quốc phòng - An ninh của Quốc hội; Cầm Thị Mẫn, đại biểu Quốc hội chuyên trách; Phạm Thị Xuân, Thư ký Tòa án Nhân dân huyện Quan Hóa đã có buổi tiếp xúc cử tri huyện Thọ Xuân sau Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV.
Theo Lịch triều hiến chương loại chí thì trong chuyến đi sứ sang nhà Minh, Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan đã đấu tranh bỏ được lệ cống người vàng cúi mặt của nhà Mạc trước đây...
Tế Giao là lễ tế quan trọng nhất vào dịp đầu năm của các triều đại phong kiến. Lễ vật dâng tế trời đất chủ yếu là 'tam sinh', tức 3 loài gia súc là bò, lợn, dê. Ngoài ra còn có hàng trăm loại trái cây, hương hoa, trầm trà, bánh trái, đèn sáp...
Tồn tại 50 năm, chứng kiến ba vua nhà Hậu Lê lên ngôi, kinh đô Vạn Lại - Yên Trường giờ chỉ còn là những dấu tích nhạt phai, dần chìm vào quên lãng.
Từng đóng vai trò quan trọng trong việc trung hưng nhà Lê nhưng kinh đô Vạn Lại - Yên Trường (Thanh Hóa) giờ chỉ còn là phế tích
Làng Bằng Trình xưa, thôn Nam Bằng 1 ngày nay, nằm ở hình sông, thế núi hữu tình vùng đất xã Thiệu Hợp, huyện Thiệu Hóa. Vì thế, trong mười cảnh đẹp quần tụ ở hai bờ sông Chu mà các danh sĩ xưa đã gọi là Bàn A Sơn thập cảnh, có núi Bằng Trình được sử gia Ngô Thì Sĩ mô tả 'Khánh Bằng liệt chướng' (tức núi Đại Khánh và núi Bằng Trình cùng hàng).
Nằm bên tả ngạn sông Chu, An Lạc Châu được biết đến là tên gọi cổ xưa của làng Yên Lược (xã Thuận Minh, huyện Thọ Xuân). Vùng đất cổ trù mật, từng một thuở tấp nập trên bến dưới thuyền. Nơi đây, còn nằm trong 'không gian' của kinh đô kháng chiến Yên Trường - Vạn Lại của nhà Lê Trung hưng xưa kia.
Sinh ra trong gia đình danh giá ở làng Hộ Thịnh (Phú Thịnh) nay là thôn Khang Thịnh, xã Xuân Thịnh, huyện Triệu Sơn, Thượng thư Lê Trạc Tú được biết đến là nhân vật lịch sử có nhiều đóng góp quan trọng đối với triều đình Lê - Trịnh. Không chỉ vậy, ông còn được người đời nhắc nhớ bởi sự thanh liêm, chính trực.
Trên vùng đất 'địa linh nhân kiệt' và 'thang mộc' của 2 vương triều Tiền Lê, Hậu Lê, không chỉ có đền thờ Lê Hoàn, có kinh đô tưởng niệm Lam Kinh, mà còn có kinh đô kháng chiến Vạn Lại - Yên Trường nơi hào kiệt bốn phương trông về với lòng ngưỡng mộ và mong muốn giương cao ngọn cờ trung hưng, phù Lê, chống Mạc. Ở đó, mỗi di tích chứa đựng cả hàng trăm câu chuyện, hàng nghìn hiện vật.
Nhắc đến Trường Giang (Nông Cống) người ta nhớ đến vùng quê có nghề làm nón lá nổi tiếng xứ Thanh. Nơi đây cũng là quê hương của hai văn sĩ nổi tiếng là Minh Hiệu và Xuân Sách. Trong quá trình hình thành và phát triển, miền quê được bao bọc bởi những dòng sông đã 'ấp ôm' trong không gian làng nhiều giá trị văn hóa đậm nét.
Sử liệu cho biết, mỗi khi có việc quan trọng, Trịnh Tùng đều cử thuộc cấp đến chùa tế, lễ, chẳng hạn như năm 1592, đến lễ ở chùa Thiên Xuân, huyện Thanh Oai (nay thuộc thôn Phùng Khoang, quận Hà Đông, Hà Nội); Năm Nhâm Tý (1612), đến lễ cầu an tại Huyền Thiên huyện Thọ Xương...
Với mục đích làm rõ ý nghĩa và giá trị của nghi lễ tế giao (Lễ tế trời ở đàn Nam Giao) trong lịch sử, quy trình và cách thức tế giao dưới các triều đại phong kiến Việt Nam nói chung, triều đại nhà Hồ nói riêng, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa tổ chức Hội thảo khoa học 'Lễ tế Nam Giao trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam và Lễ tế Nam Giao Vương triều Hồ'.
Dù là một kinh đô có vai trò quan trọng trong việc giúp nhà Lê trung hưng đất nước, song theo thời gian, kinh đô kháng chiến một thời dần rơi vào quên lãng. Bảo tồn, phát huy giá trị kinh đô xưa một cách xứng tầm không chỉ là ước mong của người dân Vạn Lại - Yên Trường mà còn là nỗi niềm mong mỏi của các cấp lãnh đạo chính quyền địa phương nơi đây.
Kinh đô kháng chiến Vạn Lại - Yên Trường (hay còn gọi là kinh đô Nam Triều) tồn tại vào giữa thế kỷ XVI (nằm trên địa phận 2 xã Thuận Minh và Thọ Lập, huyện Thọ Xuân ngày nay), có vai trò là căn cứ địa để nhà Lê bắt đầu sự nghiệp trung hưng. Tồn tại gần nửa thế kỷ, trải qua 4 đời vua, diễn ra 7 kỳ thi tiến sĩ,... đây được xem là chốn kinh kỳ một thời. Tuy nhiên, do nhiều biến cố lịch sử, đến nay chỉ còn là phế tích.
Sáng 30-7, Hội Khoa học Lịch sử Thanh Hóa phối hợp với UBND huyện Thọ Xuân tổ chức hội thảo khoa học 'Các vị vua, công thần thời đầu Lê Trung Hưng và Lễ hội Vạn Lại - Yên Trường'.
Trong hai ngày 2 và 3-3 (11 và 12/2 âm lịch), tại đình làng Yên Trường, xã Thọ Lập (Thọ Xuân) lại diễn ra lễ hội kỳ phúc truyền thống với ý nghĩa cầu mong những điều tốt lành.
Chiều 2-3, Đoàn công tác của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa do đồng chí Phạm Nguyên Hồng, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có buổi làm việc với huyện Thọ Xuân liên quan đến công tác phát triển văn hóa, thể thao và du lịch trên địa bàn huyện.
Nằm trong vùng đất quý 'Tiền tam yên, hậu ngũ phúc' làng Phúc Bồi, xã Thọ Lập (Thọ Xuân) vẫn được dân gian ngợi ca là nơi 'đất lành chim đậu'. Không chỉ vậy, đây còn là một trong những làng trồng chè Sánh Lược ngon nức tiếng.
Chè xanh - thức uống thân quen với người Việt từ bao đời. Vậy nhưng trong sự dân dã ấy, ở xứ Thanh lại có một giống chè nức tiếng xa gần bởi hương vị đặc biệt, đó là chè xanh Sánh Lược trên vùng đất Yên Trường - Vạn Lại xưa. Tìm về vùng đất cổ, thong thả nhấp ngụm chè xanh ấm nóng, ta có dịp lắng lòng mình trong câu chuyện kể về cây chè xanh và 'huyền thoại' bà chúa Chè…
Trong chiều dài ngàn vạn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam đã chứng kiến biết bao thành trì được dựng lên bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu xương của cha ông. Và trên vùng đất xứ Thanh địa linh nhân kiệt còn đó đến hôm nay những dấu xưa thành cổ đang âm thầm 'kể chuyện' lịch sử. Dấu tích thành cổ không chỉ là niềm tự hào, đó còn là minh chứng khẳng định cho vị thế của vùng đất này trong dòng chảy thăng trầm của lịch sử dân tộc Việt.
Nếu như Thái vương Trịnh Kiểm là người mở đầu sự nghiệp Nhà Trịnh (Chúa Trịnh) thì Bình An vương Trịnh Tùng - con trai ông lại được biết đến với vai trò quan trọng trong việc đánh bại nhà Mạc, chấm dứt cuộc chiến Nam - Bắc triều, làm nên thắng lợi sự nghiệp Trung hưng nhà Lê. Sách Đại Việt sử ký toàn thư viết về ông: 'Tài đức hơn người, anh hùng nhất đời có thể nối được chí cha giúp nên nghiệp đế. Công Trung hưng Nhà Lê thực dựng nền từ đấy'.
Cây chè được trồng trên những vườn đồi cao bên dòng sông Chu với đặc trưng lá nhỏ, dầy mà giòn, uống vào ban đầu vị chát, sau là vị ngọt, ấy chính là đặc sản chè Sánh Lược trên vùng đất Vạn Lại xưa, nay là xã Thọ Lập (Thọ Xuân).