Phần lớn những đền đài, tháp cổ của người Chămpa còn hiện hữu trên đỉnh núi, trong thung lũng hoặc giữa những miền đất hoang vắng. Riêng tháp Bằng An hơn 1.000 năm tuổi lại nằm sát trục đường 609, thuộc địa phận phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng. Vị trí ấy khiến ngọn tháp không chỉ là một dấu tích tôn giáo của cư dân Chămpa xưa, mà còn gợi mở câu chuyện về một vùng đất từng nằm trên các tuyến giao thương ven biển, kết nối nội địa miền Trung với biển lớn.
Trong 'Ô châu cận lục' của Dương Văn An viết từ giữa thế kỷ 16, vùng Thuận - Quảng được ghi nhận 'Thời tiết mùa xuân, mùa hạ thì nắng, mùa thu mùa đông thì mưa… thịnh hạ thì nhiều cơn lũ lớn… Nước lụt thì cứ để tràn lan, không có đê để chắn' (1).
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là địa chỉ thu hút lượng lớn khách du lịch đến tham quan, đặc biệt khách quốc tế. Hiện bảo tàng là nơi lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm có giá trị, với hơn 2.000 hiện vật lớn nhỏ, gần 500 hiện vật đang được trưng bày; đặc biệt lưu giữ 12 bảo vật quốc gia.
Tháng 10-2017, trong lúc sao chép tư liệu tại phòng đọc của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) tại Paris, tôi bắt gặp tấm thiệp mời dự lễ khánh thành Bảo tàng cổ vật Chăm (Museé des Antiquitíes Chames - tiền thân của Bảo tàng Điêu khắc Chăm ngày nay). Buổi lễ được tổ chức vào thứ Tư, ngày 11-3-1936. Đây là một trong số những văn bản viết hiếm hoi còn lưu giữ đến ngày nay, đánh dấu thời điểm chính thức khánh thành của bảo tàng sau nhiều nỗ lực của những người Pháp, tiêu biểu là Charles Lemire và Henri Parmentier…
Trong 33 hiện vật vừa được công nhận là Bảo vật quốc gia, có 3 hiện vật Chăm đang được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Đà Nẵng có 3/33 Bảo vật quốc gia vừa được công nhận đang được trưng bày tại Bảo tàng điêu khắc Chăm.
Đây đều là các tác phẩm độc bản, có tính tiêu biểu về chủ đề và phong cách nghệ thuật, phản ánh các giai đoạn phát triển của nền nghệ thuật tôn giáo Champa.
Ngày 31/12/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1712/QĐ-TTg về việc công nhận Bảo vật Quốc gia (đợt 13). Trong danh sách, có 3 hiện vật thuộc bộ sưu tập đang lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, nâng tổng số Bảo vật Quốc gia đang được lưu giữ tại đơn vị là 12 bảo vật.
Người Pháp đương thời gọi vụ việc quân Nghĩa hội Quảng Nam tấn công, tiêu diệt 7 sĩ quan và binh lính Pháp tại trạm Nam Chơn đêm 28-2 rạng sáng 1-3-1886 là 'thảm kịch Nam Chơn' (Le Drame de Nam-Chon). Trong đó, họ cho rằng chính Trần Văn Quế, người thông ngôn của đại úy Besson, đã mật báo tin chính xác cho 'quân nổi loạn', nhưng không thể xử lý người này do không có chứng cứ thuyết phục.
Trên dải đất dọc bờ vịnh Nam Chơn hiện còn tồn tại hai công trình được xây dựng từ đầu triều Nguyễn, có liên quan đến cuộc chiến chống xâm lược giai đoạn 1858-1860.
Cuốn 'Du ký Trung kỳ theo đường cái quan' được Camille Paris, một 'ông quan dây thép' viết bằng tiếng Pháp, xuất bản tại Paris năm 1889 (Nguyễn Thúy Yên dịch, NXB Hồng Đức, 2021). Đây là tác phẩm mang tính ký sự, do một kỹ sư 'chịu trách nhiệm xây dựng đường điện báo Trung kỳ' viết trong thời kỳ đầu thiết lập chế độ thực dân Pháp ở Đông Dương. Vì là người chuyên làm kỹ thuật ở một lĩnh vực mới mẻ ngay cả với thế giới (điện báo), nhưng bằng óc quan sát tinh tế cộng với tính ưa mạo hiểm, khám phá mà C. Paris có một ghi chép chân thực, độc đáo về một vùng đất hết sức gần gũi, thân thiết theo đường cái quan từ Huế đến Bình Thuận, dĩ nhiên là dọc theo duyên hải 'Trung kỳ'.
Trước khi chinh phục ngọn đèo hiểm trở Hải Vân bằng việc xây dựng đường bộ và đường sắt, người Pháp từng qua đây và để lại những ghi chép tỉ mỉ; qua đó cho thấy sự hiểm nguy cùng nét đẹp hùng vĩ của ngọn đèo này, cũng như những tư liệu quý về lịch sử - văn hóa của 'Thiên hạ đệ nhất hùng quan'…
Khu đền tháp Mỹ Sơn (xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam) được UNESCO công nhận Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 1999, là một điểm du lịch nổi tiếng của du khách trong và ngoài nước khi đến với quê lụa Duy Xuyên. Địa danh Mỹ Sơn còn gắn với những giai thoại và câu chuyện lý thú về cọp.