Robotaxi vẫn mắc kẹt trước rào cản niềm tin

Năm 2026 từng được kỳ vọng sẽ là thời điểm robotaxi chính thức bước ra khỏi giai đoạn thử nghiệm để trở thành một phần quen thuộc của đời sống đô thị Mỹ. Các tập đoàn công nghệ lớn như Waymo của Alphabet, Tesla hay Zoox của Amazon đều đẩy mạnh mở rộng dịch vụ với tham vọng đưa xe tự lái trở thành tương lai của ngành vận tải hành khách.

Các xe tự lái của Waymo dừng chờ đèn đỏ tại thành phố Santa Monica, bang California (Mỹ). Nguồn: Reuters

Tuy nhiên, khi số lượng robotaxi xuất hiện ngày càng nhiều trên đường phố, những tranh cãi về độ an toàn và khả năng thích ứng của công nghệ này cũng gia tăng tương ứng. Điều đó cho thấy thách thức lớn nhất của ngành xe tự hành hiện nay có thể không còn nằm ở năng lực kỹ thuật mà ở việc giành được niềm tin của xã hội.

Waymo, doanh nghiệp đang dẫn đầu thị trường robotaxi tại Mỹ, hiện vận hành dịch vụ tại 11 thành phố và đặt mục tiêu mở rộng thêm 19 thành phố nữa trong thời gian tới. Tesla cũng đang từng bước triển khai dịch vụ robotaxi tại Texas, trong khi nhiều doanh nghiệp khác như Zoox, Motional hay Nuro tiếp tục đầu tư mạnh vào lĩnh vực được dự báo sẽ chiếm khoảng 30% thị trường gọi xe tại Mỹ vào năm 2032.

Đằng sau những kế hoạch đầy tham vọng đó là niềm tin của các doanh nghiệp rằng xe tự lái có thể an toàn hơn con người. Waymo cho biết các nghiên cứu đối chiếu trên cùng tuyến đường cho thấy tỷ lệ tai nạn gây thương tích của xe tự lái thấp hơn hơn 80% so với xe do con người điều khiển.

Nhưng thực tế vận hành đang cho thấy một bức tranh phức tạp hơn.

Trong những tháng gần đây, robotaxi liên tiếp xuất hiện trong các báo cáo của cảnh sát, các cuộc điều tra của cơ quan quản lý cũng như trên mạng xã hội. Một số xe tự lái bị mắc kẹt trong khu vực ngập nước, gặp khó khăn khi xử lý công trường xây dựng hoặc cản trở các phương tiện khẩn cấp trong những tình huống bất thường.

Phần lớn những sự cố này không gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, chúng lại làm nổi bật một vấn đề cốt lõi của ngành xe tự hành: khả năng xử lý những tình huống hiếm gặp nhưng có rủi ro cao, thường được các kỹ sư gọi là “tình huống ngoại lệ”.

Trên thực tế, đây chính là bài toán khó nhất đối với trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực giao thông. Hệ thống có thể học hỏi từ hàng triệu kilomet dữ liệu lái xe thông thường nhưng rất khó dự đoán mọi tình huống bất ngờ có thể xảy ra trên đường phố thực tế.

Cuộc tranh luận về robotaxi vì thế không chỉ là câu chuyện của ngành vận tải. Nó phản ánh một câu hỏi rộng lớn hơn đang được đặt ra đối với trí tuệ nhân tạo.

Nếu AI đã chứng minh khả năng tạo nội dung, phân tích dữ liệu hay hỗ trợ ra quyết định trong môi trường số, thì việc giao cho AI quyền kiểm soát một phương tiện đang di chuyển giữa đời thực lại là bước tiến hoàn toàn khác. Sai sót trong môi trường số có thể được sửa chữa, nhưng sai sót trên đường phố có thể liên quan trực tiếp tới tính mạng con người.

Sự khác biệt giữa cách các kỹ sư và công chúng nhìn nhận rủi ro cũng đang trở thành thách thức đáng kể đối với ngành robotaxi. Đối với doanh nghiệp, thành công được đánh giá bằng việc giảm số vụ tai nạn trên mỗi kilomet vận hành. Nhưng đối với người dân, chỉ một sự cố bất thường cũng có thể làm dấy lên nghi ngờ về độ an toàn của toàn bộ hệ thống.

Nghịch lý nằm ở chỗ một công nghệ có thể giúp giảm tổng số tai nạn giao thông nhưng vẫn gặp phải sự phản đối mạnh mẽ nếu những sai sót của nó được công chúng chú ý nhiều hơn sai sót thường ngày của con người. Đó cũng là lý do vì sao các sự cố riêng lẻ của robotaxi thường tạo ra tác động xã hội lớn hơn nhiều so với ý nghĩa thực tế của chúng.

Những lo ngại này đang bắt đầu ảnh hưởng tới các quyết định chính sách. Một số địa phương tại Mỹ đã xem xét áp dụng các quy định chặt chẽ hơn đối với hoạt động của robotaxi, trong khi các cơ quan quản lý tiếp tục theo dõi sát quá trình triển khai công nghệ mới này.

Điều đáng chú ý là ngay cả những người lạc quan nhất cũng đã tỏ ra thận trọng hơn. Tỷ phú Elon Musk gần đây thừa nhận robotaxi vẫn gặp khó khăn trong nhiều tình huống giao thông không điển hình, từ các khu vực đang thi công cho tới những thay đổi bất ngờ trên tuyến đường.

Dù vậy, xu hướng phát triển xe tự lái gần như không thể đảo ngược. Sự tiến bộ nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang giúp các doanh nghiệp huấn luyện hệ thống hiệu quả hơn, đồng thời mở rộng khả năng xử lý những tình huống phức tạp ngoài thực tế.

Tuy nhiên, lịch sử phát triển công nghệ cho thấy thành công không chỉ được quyết định bởi năng lực kỹ thuật. Máy bay thương mại, thanh toán điện tử hay giao dịch trực tuyến đều cần nhiều năm để xây dựng niềm tin nơi người dùng trước khi được chấp nhận rộng rãi.

Vì thế, cuộc cạnh tranh trong ngành robotaxi những năm tới có thể sẽ không chỉ là cuộc đua về thuật toán hay dữ liệu. Quan trọng hơn, đó sẽ là cuộc đua giành lấy niềm tin của xã hội đối với một thế hệ công nghệ đang dần bước ra khỏi màn hình máy tính để hiện diện trong đời sống hàng ngày.