RCEP - công cụ tiềm năng để ASEAN phục hồi kinh tế

Bối cảnh biến động đòi hỏi sự thích ứng

Trật tự thương mại dựa trên các quy tắc đang chịu áp lực từ chính những cường quốc đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng nó. Hai mối lo ngại chính nổi lên từ cuộc họp kín của các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN vào tháng 3/2026 và tại Hội nghị Cấp cao ASEAN vừa diễn ra ở Philippines chính là sự gián đoạn nguồn cung năng lượng do xung đột leo thang ở Trung Đông và sự gia tăng bất ổn trong thương mại toàn cầu.

Đây là những triệu chứng của một sự chuyển đổi cấu trúc sâu sắc hơn, nơi các khuôn khổ dựa trên luật lệ cần phải thích ứng và cùng tồn tại với sự cạnh tranh địa chiến lược công khai. Tuy nhiên, chính những giai đoạn khủng hoảng cũng tạo ra không gian chính trị cho những sáng kiến khó có thể thúc đẩy trong bối cảnh bình thường. Các cường quốc tầm trung hiện đang đối mặt với cả thách thức duy trì các khuôn khổ đa phương và cơ hội định hình lại chúng thành những hình thức bền vững và kiên cường hơn.

Tuyên bố của các các nhà lãnh đạo kinh tế ASEAN hồi tháng 3 đã tái khẳng định thông điệp về sự đoàn kết, phối hợp và cam kết đối với hội nhập khu vực và một hệ thống đa phương dựa trên luật lệ. Tuy nhiên, tuyên bố này đã bỏ sót một yếu tố quan trọng - Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), do ASEAN khởi xướng và dẫn đầu.

Khi RCEP được ký kết vào tháng 11/2020, nó đã liên kết 15 nền kinh tế dưới một thỏa thuận thương mại duy nhất, do ASEAN khởi xướng. Vào thời điểm hợp tác toàn cầu đang bị rạn nứt, RCEP đã chứng minh vai trò ngày càng tăng của ASEAN trong quản trị kinh tế khu vực.

Khoảng cách giữa tiềm năng và tác động thực tế

Cho đến nay, RCEP là hiệp định thương mại tự do (FTA) lớn nhất thế giới và đã thành công trong việc tập hợp các quốc gia ở các trình độ phát triển khác nhau theo các quy tắc thương mại và đầu tư chung. RCEP có tiềm năng to lớn để tăng cường khả năng phục hồi kinh tế khu vực và sự ổn định kinh doanh trong bối cảnh bất ổn thương mại toàn cầu ngày càng gia tăng và chủ nghĩa đơn phương hung hăng.

Báo cáo Kinh tế Địa chính ASEAN 2025 đã xác định RCEP là công cụ tăng cường khả năng phục hồi khu vực thông qua việc tạo nền tảng cho mở rộng thị trường, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và tính dự đoán dựa trên các quy tắc. Tuy nhiên, tác động của nó đến nay vẫn chưa đồng đều. Mặc dù RCEP đóng vai trò như một hiệp định thương mại tự do thay thế giữa ASEAN với Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, việc áp dụng nó trên toàn ASEAN vẫn còn hạn chế. Các doanh nghiệp cho rằng thiếu hiểu biết, các quy tắc và sự phức tạp về mặt hành chính là những lý do chính dẫn đến tỷ lệ sử dụng thấp, với nhiều doanh nghiệp quay trở lại các thỏa thuận ASEAN+1 hiện có do sự quen thuộc.

Để đánh giá tổng quan về RCEP

Đánh giá tổng quan về RCEP phải được thực hiện vào năm 2027, tạo cơ hội cho các bên định vị RCEP như một công cụ tăng cường khả năng phục hồi, tháo gỡ các nút thắt trong việc thực hiện và sử dụng, đồng thời kết hợp các thách thức mới nổi. Đánh giá này không chỉ đơn thuần là một bài tập kỹ thuật - điều đó sẽ mất quá nhiều thời gian và chỉ tạo ra những điều chỉnh nhỏ - mà là một đánh giá chiến lược. Cần có hướng dẫn từ cấp cao về các mục tiêu, nguyên tắc và thời gian biểu chính của đánh giá trước khi các cuộc đàm phán bắt đầu - một trách nhiệm mà các đồng chủ tịch Ủy ban chung RCEP năm 2026 và 2027 cùng các chủ tịch ASEAN nên đảm nhiệm.

Bối cảnh kinh tế - địa lý hiện tại có thể đang làm thay đổi các động lực chính trị theo hướng hội nhập sâu rộng hơn. Chủ nghĩa đơn phương ngày càng gia tăng của Washington đã tạo ra điểm chung giữa các bên tham gia RCEP, trong khi việc xây dựng cộng đồng kinh tế của ASEAN tạo ra động lực cho các khuôn khổ khu vực mạnh mẽ hơn. Cam kết chính trị ngay từ đầu sẽ là cần thiết để chuyển động lực này thành ý chí chính trị thực sự.

Xác định rào cản đối với quá trình thực hiện

Nỗ lực nâng cấp tất cả các vấn đề trong RCEP sẽ dẫn đến mất đà, vì vậy việc xác định phạm vi, ưu tiên và trình tự rõ ràng là rất quan trọng. Về cốt lõi, việc xem xét cần giải quyết những thách thức trong quá trình thực hiện và áp dụng RCEP. Điều này bao gồm việc hiểu rõ các rào cản gốc rễ, cho dù đó là sự khác biệt về thuế quan và quy tắc xuất xứ lỗi thời, thiếu sự phổ biến thông tin hay thực tiễn thực hiện kém hiệu quả.

Đánh giá hiệu quả hợp tác kinh tế và kỹ thuật của RCEP cũng cần thiết để thu hẹp khoảng cách thực hiện và xây dựng năng lực sử dụng cao hơn.

Quá trình rà soát cũng cần đề cập đến khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng - từ mất cân bằng cấu trúc và kiểm soát xuất khẩu đến hợp tác trong các chuỗi cung ứng quan trọng, đồng thời tránh nguy cơ quá chú trọng an ninh hoặc biến thỏa thuận thành vũ khí. Trọng tâm nên là duy trì thương mại mở, đảm bảo tính minh bạch và tạo nền tảng cho đối thoại nhanh chóng. Những thành công nhanh chóng trong các lĩnh vực mới nổi như kinh tế số và kinh tế xanh có thể được tích hợp bằng cách tận dụng các khuôn khổ hiện có, thiết lập cam kết đồng thời xây dựng lộ trình có cấu trúc cho tương lai.

Cải cách thể chế cũng quan trọng không kém. Ủy ban chung RCEP phải thực hiện giám sát hiệu quả. Đơn vị hỗ trợ RCEP phải chịu trách nhiệm về báo cáo minh bạch và leo thang vấn đề kịp thời, và lập luận về một Ban Thư ký RCEP độc lập mà Indonesia đã đề nghị đăng cai - vẫn rất mạnh mẽ.

Vai trò lãnh đạo chủ chốt của ASEAN

Trọng tâm của những cải cách này sẽ là vai trò lãnh đạo của ASEAN. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, việc giữ ASEAN ở vị trí chủ đạo trong RCEP là điều có lợi cho tất cả các bên. Sự ủng hộ liên tục của Trung Quốc đối với vai trò trung tâm và lãnh đạo của ASEAN trong RCEP sẽ thể hiện cam kết của nước này đối với một khuôn khổ đa phương dựa trên luật lệ trong bối cảnh Mỹ thu hẹp ảnh hưởng. Đối với các đối tác khác, vai trò lãnh đạo của ASEAN bảo đảm rằng RCEP sẽ không trở thành công cụ phục vụ chương trình nghị sự chiến lược của bất kỳ cường quốc nào. ASEAN phải nhận thức được trách nhiệm này và giá trị chiến lược của mình trong việc dẫn dắt RCEP.

Đánh giá tổng thể RCEP năm 2027 sẽ đòi hỏi khối lượng công việc đáng kể, nhưng cũng là một cơ hội to lớn. Bằng cách mang lại tính dự đoán, kỷ luật và sự tương hỗ thực sự, RCEP không phải đang thiết kế một điều gì mới mà là kêu gọi ý chí tập thể để sử dụng hiệu quả những gì đã có. Câu hỏi đặt ra là liệu ASEAN có cho RCEP một cơ hội hay không.