Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ vừa được Quốc hội khóa XV chính thức thông qua tại Kỳ họp thứ 10 chiều 10/12/2025. Trong đó, khoản 5 Điều 7 đang trở thành tâm điểm tranh luận trong cộng đồng sáng tạo, đặc biệt là giới họa sĩ, nhà thiết kế trẻ, tức những người trực tiếp chịu tác động từ các quy định mới liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) và khai thác dữ liệu sáng tạo.
Bài viết này không nhằm hướng đến ủng hộ một bên nào trong cuộc chiến bản quyền liên quan đến TDM huấn luyện AI. Thay vào đó, bài viết thể hiện sự lo ngại về tính nhất quán, logic, hiệu quả và sự cẩn trọng khoa học pháp lý cần có của quy định 7.5 này.
Điều 7.5 của dự thảo sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ thoạt nhìn có vẻ nhẹ nhàng, chỉ như một kỹ thuật lập pháp để gỡ nút thắt cho ngành AI Việt Nam. Nhưng nếu soi kỹ từ góc độ tác giả văn học, điều khoản này gần như đang hợp pháp hóa việc biến lao động sáng tạo - thứ chất xám đắt giá nhất, định vị con người - thành... nguyên liệu miễn phí cho các cỗ máy AI.
Việt Nam đang đứng trước một quyết định chính sách mang tính bước ngoặt: có nên hợp pháp hóa hoạt động 'khai thác dữ liệu bằng máy' (Text and Data Mining - TDM) đối với mọi tác phẩm, cho mục đích huấn luyện AI mà không cần xin phép chủ thể quyền tác giả? Đây không chỉ là câu hỏi kỹ thuật. Nó động chạm trực tiếp đến quyền tài sản của người sáng tạo, đến tương lai của ngành sáng tạo, và đến cách Việt Nam định vị mình trong cuộc đua công nghệ AI toàn cầu.
Phiên thảo luận tại hội trường Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ vừa qua đã chứng kiến những màn tranh luận sôi nổi và sâu sắc liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI). Trước sự phát triển như vũ bão của công nghệ này, các đại biểu Quốc hội đã đặt ra nhiều vấn đề cốt tử về mặt pháp lý đang tác động trực tiếp đến các mô hình kinh doanh mới: Từ việc có nên công nhận bản quyền cho sản phẩm do AI tạo ra, đến cuộc tranh cãi nảy lửa về việc sử dụng dữ liệu 'nguyên liệu' để huấn luyện AI là miễn phí hay phải trả tiền. Những khoảng trống pháp lý hiện tại đang đặt ra rủi ro không nhỏ cho cả nhà đầu tư và các chủ thể sáng tạo.
Đại biểu Quốc hội bày tỏ lo ngại về quy định tại khoản 5 Điều 7 của dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng văn bản và dữ liệu đã công bố hợp pháp nhằm nghiên cứu, huấn luyện và phát triển hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI).
Nêu thực tế, trên thế giới đã xuất hiện hàng chục vụ kiện chống lại các mô hình trí tuệ nhân tạo vì sử dụng dữ liệu không xin phép, các đại biểu đề nghị quy định tại khoản 5, Điều 7, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ cần hết sức thận trọng, không để lao động sáng tạo trở thành nguồn tài nguyên miễn phí cho các hệ thống tự động.