Cánh diều no gió, giữ hồn làng Bá Dương Nội

Với người dân nơi đây, diều sáo không chỉ là thú chơi khi nông nhàn, mà còn là hồn cốt văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ, mang theo tiếng sáo quê hương vươn ra thế giới.

Nằm ven sông Hồng thuộc xã Ô Diên, làng Bá Dương Nội từ lâu được biết đến là một trong những cái nôi của nghệ thuật diều sáo truyền thống Bắc Bộ. Không cầu kỳ về hình thức, diều Bá Dương Nội mang vẻ đẹp mộc mạc của tre, giấy nhưng chứa đựng kỹ thuật chế tác bậc thầy và một đời sống tâm linh phong phú.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Hữu Kiêm bên những cánh diều truyền thống. Ảnh: Thanh Vân

Một thú chơi ăn sâu trong đời sống làng

Người Bá Dương Nội thường nói vui rằng trẻ con trong làng biết cầm dao vót tre trước khi biết làm nhiều việc khác. Từ 7-8 tuổi, nhiều đứa trẻ đã theo cha anh ra đồng thả diều, học cách chọn tre, uốn cánh, cân dây. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Hữu Kiêm - người đầu tiên trong lĩnh vực diều sáo được phong tặng danh hiệu này năm 2022 - cũng lớn lên từ những mùa diều như thế. Ở tuổi 78, ông vẫn đều đặn làm diều, chế tác sáo và truyền nghề cho lớp trẻ.

Với ông, diều sáo đã in sâu vào máu thịt từ thuở mới lên chín, lên mười, khi còn chạy theo cha trên những triền đê lộng gió. “Được sinh ra ở quê hương có truyền thống chơi diều, làm diều và có lễ hội thả diều hằng năm nên cái thú chơi ấy ngấm vào máu lúc nào không biết”, ông kể.

Theo các bậc cao niên trong làng, từ thời Đinh Tiên Hoàng, vùng Bá Giang xưa đã có tục thả diều trong lễ hội cầu mùa. Cánh diều truyền thống Việt Nam luôn gắn liền với sáo diều - nét riêng hiếm nơi nào trên thế giới có được. Theo quan niệm dân gian, diều sáo là biểu tượng của sự giao hòa âm dương, của trời và đất, của khát vọng mưa thuận gió hòa của cư dân trồng lúa nước. Người xưa kể rằng khi trời đất còn gần nhau, các nàng tiên thường xuống trần dự hội. Về sau trời cao dần, con người làm diều để gửi gắm nỗi nhớ và gắn thêm ống tre để tiếng sáo trở thành lời gọi người nhà trời trở lại.

Vì mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc nên người làm diều luôn giữ sự cẩn trọng. Từ khâu chọn tre, chặt tre đến dán giấy đều phải sạch sẽ, thanh tịnh. Tre làm diều phải là tre ta, chặt vào mùa đông để cứng chắc, chống mối mọt. Sau khi chặt, tre tiếp tục được hong khô nhiều tháng mới đủ độ dẻo và nhẹ để làm khung. Ngày trước, các cụ dùng giấy dó, giấy bản và hồ nấu từ bột gạo. Để giấy bền hơn, người ta còn dùng nhựa quả cậy pha nước quét lên mặt giấy dưới nắng.

Lễ hội thả diều truyền thống làng Bá Dương Nội. Các diều dự thi phải qua kiểm tra, đúng quy cách và đánh số thứ tự mới được tham gia. Ảnh: NM

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Diều truyền thống Hồng Hà xã Ô Diên chia sẻ: “Diều sáo Bá Dương Nội nhìn đơn giản nhưng lại là loại khó làm bậc nhất bởi không có đuôi, toàn bộ sự ổn định phụ thuộc vào độ cân đối của cánh và kỹ thuật chế tác. Con diều càng bay cao mà dây càng đứng thẳng thì càng chứng tỏ tay nghề người làm giỏi. Đấy là bí mật nằm ở bộ cánh”.

Một bộ diều sáo chuẩn không chỉ cần cánh diều đẹp mà quan trọng nhất là tiếng sáo. Người chơi lâu năm ở làng Bá Dương Nội chỉ cần nghe tiếng sáo đã biết diều của ai đang bay trên trời. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm cho rằng, làm sáo còn khó hơn làm diều bởi đòi hỏi “bàn tay vàng”, con mắt tinh và đôi tai thẩm âm nhạy bén. Người làng Bá Dương Nội đặc biệt coi trọng sáo đôi - loại sáo được ví như hát đơn ca, phải chuẩn và tinh mới tạo được âm thanh du dương. Bởi vậy, họ không thích kiểu “bộ còi tàu” với hàng chục sáo phát âm hỗn tạp. “Tiếng sáo diều phải êm, phải khiến người nghe thấy thư thái và ngủ ngon”, nghệ nhân Kiêm chia sẻ.

Điểm độc đáo của diều làng Bá Dương Nội còn nằm ở hình dáng cánh cong đặc trưng giúp diều có thể bay gần như thẳng đứng - điều hiếm thấy ở các loại diều trên thế giới. Chính kỹ thuật ấy khiến mỗi mùa hội, hàng chục cánh diều lớn vẫn có thể cùng tranh tài trên một khoảng trời mà không dễ va chạm.

Những con diều đủ tiêu chuẩn sẽ được đưa về miếu làm lễ trình diều sau đó mới được đưa ra bãi thả. Ảnh: NM

Tháng 4-2025, lễ hội thả diều Bá Dương Nội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Miếu Diều của làng - nơi thờ Thần Linh Châu Thổ - cũng là địa điểm hiếm hoi trong cả nước gắn trực tiếp với tín ngưỡng diều sáo. Mỗi dịp hội thi thả diều, phần lễ được tổ chức trang nghiêm để tạ ơn thần linh và cầu mùa. Sau đó là phần hội với cuộc thi thả diều kéo dài nhiều giờ liền. Tiêu chí chấm giải tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi kỹ thuật rất cao: Diều phải bay cao, đứng dây và giữ thăng bằng tốt trong gió. Con diều được giải Nhất thường được để lại ở Miếu thờ Thần một năm.

Từ cánh đồng quê hương đến bầu trời quốc tế

Không chỉ gìn giữ thú chơi truyền thống trong làng, nhiều nghệ nhân Bá Dương Nội còn mang cánh diều sáo Việt Nam đến với thế giới. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm từng tham dự nhiều lễ hội Diều quốc tế tại Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Pháp, Đức, Ý… Trong ký ức của ông, đáng nhớ nhất là Lễ hội Diều quốc tế Dieppe (Pháp) năm 2012 - sự kiện về diều được coi là lớn nhất thế giới.

Trước đây, diều làng Bá Dương Nội chỉ dán giấy xi măng hoặc giấy bản nhưng nay diều còn được vẽ tranh Đồng Hồ rất nghệ thuật. Ảnh: Thanh Vân

Khi ấy, đoàn Việt Nam chỉ có bốn người, mang theo ba tác phẩm đặc trưng: Lá Cờ Thần, Chú Tễu và một cánh diều sáo in tranh Đông Hồ “Đám cưới chuột”. Ban đầu, nhiều nghệ nhân quốc tế chưa biết đến diều sáo Việt Nam. Nhưng chỉ sau vài ngày, tiếng sáo vang vọng trên bầu trời Dieppe đã thu hút đông đảo người dân và báo chí địa phương. “Có những người ở cách vài cây số cũng tìm đến chỉ để nghe tiếng sáo diều Việt Nam”, nghệ nhân Kiêm nhớ lại.

Một trong những dấu mốc khiến ông xúc động nhất là khi Peter Lynn - kỷ lục gia diều nổi tiếng người New Zealand - thay đổi hoàn toàn quan điểm sau khi tận mắt chứng kiến màn trình diễn của đoàn Việt Nam và khẳng định: “Festival diều thế giới từ nay trở đi không thể thiếu Việt Nam”. Không chỉ gây ấn tượng bởi kỹ thuật chế tác, diều sáo Việt Nam còn chạm đến cảm xúc của cộng đồng người Việt xa xứ. Nhiều Việt kiều lớn tuổi ở Pháp đã tìm đến lễ hội chỉ để được nghe lại âm thanh quê hương sau hàng chục năm xa đất nước.

Từ năm 2004, Câu lạc bộ Diều sáo Bá Dương Nội được thành lập nhằm tập hợp những người yêu diều, trao đổi kỹ thuật và giữ gìn nghề truyền thống. Sau 20 năm làm chủ nhiệm, nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm đã bàn giao vai trò cho thế hệ trẻ hơn nhưng vẫn tiếp tục đồng hành với câu lạc bộ. Hiện, câu lạc bộ có khoảng 40 thành viên, người cao tuổi nhất đã ngoài 90, người trẻ nhất mới 17-18 tuổi. Điều đáng mừng là trẻ em trong làng vẫn say mê tự làm diều như các thế hệ trước.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết giới thiệu về nghệ thuật làm diều cho các em nhỏ. Ảnh: Thanh Vân

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Quyết, chính tình yêu diều được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác đã giúp diều sáo Bá Dương Nội tồn tại bền bỉ suốt hàng trăm năm. Giữa thời điểm nhiều loại diều công nghiệp, khung nhựa xuất hiện ngày càng phổ biến, những cánh diều tre giấy truyền thống vẫn được người chơi trân trọng bởi sự tỉ mỉ trong chế tác, âm thanh sáo đặc trưng và nét riêng không thể trộn lẫn.

Lễ hội thả diều làng Bá Dương Nội năm nay sẽ được tổ chức quy mô lớn, trùng dịp nghỉ lễ 30/4 - 1/5. Ngày 30/4 là sân chơi dành cho thanh thiếu niên với những cánh diều có sải cánh tối thiểu 1,2m. Ngày 1/5, đúng Rằm tháng Ba âm lịch, sẽ diễn ra hội thi chính dành cho các nghệ nhân và người chơi từ đủ 18 tuổi trở lên. Theo quy định của lễ hội, diều dự thi phải là diều không đuôi, có sải cánh từ 2,2m trở lên, mang ít nhất 3 sáo. Đặc biệt, lễ hội mời thêm các câu lạc bộ diều từ nhiều tỉnh, thành phố tới dự thi, không riêng người làng Bá Dương Nội.

Phát triển diều sáo thành một sản phẩm văn hóa - du lịch, tạo thu nhập cho người làm diều là hướng đi mà địa phương đang hướng tới và để di sản này trường tồn. Giữa cuộc sống hiện đại hối hả, tiếng sáo diều Bá Dương Nội vẫn vang lên như một nốt trầm sâu lắng, nhắc nhở về cội nguồn và khát vọng bay cao của người Việt.