Bệ phóng cho tác phẩm văn học nghệ thuật

Ca sĩ Ngọc Quy biểu diễn nhạc phẩm Đồng Nai thành phố tôi yêu của nhạc sĩ Bùi Xuân Hùng tại Hội nghị An ninh mạng và sáng tác, quảng bá tác phẩm văn học nghệ thuật. Ảnh: My Ny

Cùng với những thuận lợi, không ít thách thức đặt ra trong việc bảo vệ bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ. Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra yêu cầu văn nghệ sĩ chủ động thích ứng, đồng thời bảo vệ giá trị sáng tạo trước những tác động của môi trường số.

Mở rộng không gian sáng tạo

Nghệ sĩ Nhân dân Giang Mạnh Hà, Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, Chủ tịch Hội VHNT Đồng Nai cho biết: Trong thời đại công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo giúp giải phóng sức sáng tạo, phá vỡ mọi giới hạn không gian và thời gian của nghệ thuật truyền thống. Mục đích cốt lõi là hiện đại hóa quy trình sáng tác, lưu trữ và tạo ra các giá trị mới thông qua hệ sinh thái kinh tế số.

“Nếu trước đây, VHNT vận hành theo mô hình “tác giả - biên tập - nhà xuất bản - bạn đọc” thì nay người sáng tác có thể trực tiếp kết nối với công chúng thông qua các nền tảng như: mạng xã hội, ứng dụng điện tử hay các cộng đồng trực tuyến. Sự thay đổi này giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghệ sĩ và công chúng, tạo điều kiện cho tác phẩm lan tỏa nhanh chóng. Hiện nhiều hội viên của hội đã tiếp cận công nghệ rất tốt, ứng dụng hiệu quả vào hoạt động sáng tác, quảng bá tác phẩm” - ông Hà nói.

Nhạc sĩ Trần Tâm, Trưởng ban Âm nhạc, Hội VHNT Đồng Nai cho hay: Bản thân ông và các nhạc sĩ trong ban rất quan tâm tới các nền tảng số, tận dụng những mặt tích cực để lan tỏa tác phẩm, nhất là những tác phẩm chưa có điều kiện công bố. Chỉ với một thiết bị kết nối internet, tác phẩm âm nhạc có thể tiếp cận công chúng rất nhanh. Đây là cơ hội lớn để văn nghệ sĩ quảng bá, lắng nghe phản hồi từ người nghe và tạo thêm động lực lao động nghệ thuật. Tuy nhiên, môi trường số cũng đặt ra câu chuyện về số hóa lưu trữ và bản quyền.

Cùng quan điểm, nhà văn Biên Linh, Ban Văn học, Hội VHNT Đồng Nai cho rằng: Trong thời đại AI và mạng xã hội phát triển mạnh, văn nghệ sĩ không chỉ sáng tạo mà còn cần được trang bị kiến thức, kỹ năng sử dụng nền tảng số cũng như hiểu biết liên quan đến bản quyền và sở hữu trí tuệ; nghiêm túc xem xét, vận dụng những hiểu biết vào công việc, làm tròn chức năng, sứ mệnh của mình. Khi đưa tác phẩm đến với công chúng cần có sự cân nhắc kỹ, chịu trách nhiệm với thông tin, thông điệp chuyển tải trong tác phẩm.

Thực tế tại Đồng Nai, đã có nhiều tác phẩm VHNT, nhất là lĩnh vực nhiếp ảnh, hội họa của một số văn nghệ sĩ bị sao chép, đạo nhái. Điển hình là trường hợp của nhiếp ảnh gia Dương Quốc Định (phường Tân Triều). Nhiều tác phẩm ảnh nude nghệ thuật, ảnh hoa sen của ông sau khi công bố bị một số nơi tự ý chép thành tranh tường trang trí hoặc chào bán công khai trên mạng, bất chấp quy định về sở hữu trí tuệ. Không chỉ bị đạo nhái trong nước, một số tác phẩm của ông còn được phát hiện bị đạo nhái ở nước ngoài.

Chủ động bảo vệ bản quyền trong môi trường số

Tại Hội nghị An ninh mạng và sáng tác, quảng bá tác phẩm VHNT do Hội VHNT Đồng Nai tổ chức ngày 27-5, Thạc sĩ Võ Hoàng Khai, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ cho rằng: Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra cuộc chuyển đổi sâu sắc trong đời sống VHNT. Chỉ với vài dòng mô tả, AI có thể viết thơ, sáng tác nhạc, tạo tranh, dựng video hay mô phỏng giọng nói; xây dựng không gian triển lãm số, phục dựng các giá trị văn hóa, lịch sử. Công nghệ mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra hàng loạt thách thức về quyền tác giả, đạo đức sáng tạo và bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo ông Khai, AI có khả năng “học” dữ liệu từ hàng triệu tác phẩm để tạo ra sản phẩm tương tự chỉ trong vài giây. Một số họa sĩ trên thế giới đã lên tiếng phản đối việc tác phẩm của họ bị AI khai thác mà không xin phép. Một số vụ việc trong lĩnh vực biểu diễn âm nhạc thời gian qua cũng cho thấy những “khoảng trống” pháp lý. Có đơn vị dù đã xin phép biểu diễn trực tiếp nhưng khi ghi hình, phát hành trên nền tảng số để kiếm doanh thu quảng cáo lại chưa được sự đồng ý của tác giả, dẫn đến vi phạm bản quyền…

Cũng theo các chuyên gia, nhà quản lý, trong môi trường số, người chịu nhiều thiệt thòi nhất khi tác phẩm bị sao chép, đạo nhái chính là tác giả. Vì vậy, bên cạnh sự đồng hành của cơ quan quản lý, tổ chức nghề nghiệp trong việc nâng cao nhận thức, hỗ trợ bảo vệ quyền tác giả và xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, mỗi văn nghệ sĩ cũng cần chủ động nâng cao ý thức bảo vệ “đứa con tinh thần” của mình. Ngoài chú trọng lưu trữ dữ liệu sáng tác, tác giả cần đăng ký bản quyền tác phẩm trước khi công bố, quảng bá; đồng thời thận trọng trong việc chia sẻ dữ liệu, hình ảnh, bản thảo lên môi trường mạng.