Bảo tồn biển 'thông minh'

Gỡ “nút thắt” sinh kế

• P.V: Thưa ông, nhiều người nghĩ rằng bảo tồn biển đồng nghĩa với việc cấm mọi hoạt động khai thác, làm ảnh hưởng đến sinh kế của ngư dân. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

- Ông Trần Khương Cảnh: Theo tôi, bảo tồn biển trong giai đoạn hiện nay không còn là câu chuyện “đóng cửa để bảo vệ”, mà phải là quá trình quản trị tài nguyên biển một cách khoa học, thông minh và nhân văn. Nếu công tác bảo tồn khiến người dân mất sinh kế, biển và con người đứng ở hai phía đối lập thì chưa phải là bảo tồn bền vững.

Tại Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ, chúng tôi xác định bảo tồn phải tạo ra giá trị mới cho cộng đồng. Những rạn san hô khỏe mạnh, hệ sinh thái biển đa dạng không chỉ là tài sản thiên nhiên quý giá mà còn là nền tảng để phát triển du lịch sinh thái biển, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và các ngành kinh tế xanh trong tương lai.

Hiện nay, BQL Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ đang từng bước tổ chức lại không gian biển theo hướng khoa học, phân định rõ các phân khu chức năng để vừa bảo vệ nghiêm ngặt các vùng lõi sinh thái, vừa tạo không gian hợp lý cho các hoạt động phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, đơn vị đang nỗ lực để phát huy cao nhất vai trò đồng quản lý của cộng đồng. Ngư dân không còn là người đứng ngoài công tác bảo tồn mà sẽ trở thành những “người gác biển”, trực tiếp tham gia bảo vệ nguồn lợi thủy sản, rạn san hô và môi trường biển.

Cảnh sắc dưới lòng đại dương trong phạm vi Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ - Ảnh: NVCC

• P.V: Theo ông, đâu là hướng đi khả thi cho việc chuyển đổi sinh kế đối với các nghề khai thác có nguy cơ tác động lớn đến hệ sinh thái biển?

- Ông Trần Khương Cảnh: Đây là “bài toán” khó nhưng bắt buộc phải giải nếu muốn bảo vệ nguồn lợi biển lâu dài. Chúng ta không thể chỉ yêu cầu ngư dân dừng khai thác mà phải mở ra cho họ một hướng đi mới.

Tỉnh Quảng Trị đã và đang triển khai nhiều chủ trương hợp lý về chuyển đổi nghề khai thác thủy sản theo hướng thân thiện với môi trường. Các tàu khai thác có nguy cơ tác động lớn đến hệ sinh thái sẽ từng bước được hỗ trợ chuyển đổi sang các mô hình ít tác động hơn hoặc tham gia vào các lĩnh vực, như: Nuôi thủy sản, hải sản biển, hậu cần nghề cá, vận tải du lịch… và dịch vụ trải nghiệm sinh thái.

Tại Cồn Cỏ, chúng tôi kỳ vọng ngư dân sẽ trở thành lực lượng đồng hành cùng phát triển du lịch biển đảo. Một ngư dân am hiểu luồng cá, dòng chảy và hệ sinh thái biển hoàn toàn có thể trở thành hướng dẫn viên trải nghiệm biển, thợ lặn cộng đồng hoặc lực lượng tham gia cứu hộ và bảo vệ tài nguyên biển. Đó là sự chuyển đổi từ “khai thác tài nguyên” sang “gìn giữ và khai thác giá trị bền vững của biển”.

Ông Trần Khương Cảnh tham gia đợt điều tra hiện trạng thực vật phù du ở Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ - Ảnh: NVCC

Chống rác thải từ biển

• P.V: Một thực tế đáng quan tâm hiện nay là rác thải nhựa từ đại dương đã và đang “tấn công” bờ biển ở khu vực đảo Cồn Cỏ. Thực trạng này khiến công tác thu gom và xử lý gặp khó khăn gì, thưa ông?

- Ông Trần Khương Cảnh: Cồn Cỏ nằm biệt lập giữa biển khơi và chịu tác động trực tiếp của các dòng hải lưu lớn nên lượng rác thải nhựa từ nhiều vùng biển thường xuyên trôi dạt vào. Trong khi đó, điều kiện thời tiết trên đảo rất khắc nghiệt, đặc biệt là vào mùa mưa bão. Có những thời điểm sóng lớn, gió mạnh kéo dài khiến hoạt động thu gom và xử lý rác gặp rất nhiều khó khăn. Đây không chỉ là vấn đề của riêng Cồn Cỏ mà còn là thách thức chung của nhiều đảo tiền tiêu và khu bảo tồn biển hiện nay.

Chúng tôi xác định việc bảo vệ môi trường biển không thể chỉ là nhiệm vụ của riêng BQL mà cần sự chung tay của cả cộng đồng, doanh nghiệp, du khách và đặc biệt là sự phối hợp chặt chẽ với chính quyền đặc khu Cồn Cỏ trong công tác tuyên truyền, quản lý môi trường và xây dựng nếp sống xanh trên đảo.

• P.V: Theo ông, cần phải làm gì để giúp Cồn Cỏ trở thành một hòn đảo xanh, phát triển bền vững?

- Ông Trần Khương Cảnh: Chúng tôi đang hướng tới mục tiêu xây dựng Cồn Cỏ trở thành mô hình “Đảo xanh-không rác thải nhựa” tiêu biểu của miền Trung. Muốn đạt được điều đó cần đồng thời đầu tư hạ tầng thu gom, phân loại và xử lý rác phù hợp với quy mô đảo nhỏ; từng bước hạn chế nhựa dùng một lần và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Đặc biệt, BQL đang định hướng đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), GIS và công nghệ viễn thám trong giám sát hệ sinh thái biển, theo dõi dữ liệu môi trường và cảnh báo các nguy cơ tác động đến rạn san hô. Một khu bảo tồn biển hiện đại không chỉ dựa vào tuần tra thủ công mà phải dựa trên dữ liệu, khoa học và sự tham gia của cộng đồng.

Chúng tôi cũng sẽ phối hợp chặt chẽ với chính quyền đặc khu Cồn Cỏ để xây dựng môi trường du lịch xanh, văn minh và phát triển bền vững gắn với bảo tồn thiên nhiên

Cột cờ Tổ quốc trên đảo Cồn Cỏ - Ảnh: H.H

Động lực và niềm tin

• P.V: Xa hơn, Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ sẽ làm gì để góp phần xây dựng Cồn Cỏ trở thành mô hình bảo tồn biển hiện đại, phát triển bền vững?

- Ông Trần Khương Cảnh: Trên cơ sở Quyết định số 732/QĐ-UBND, ngày 3/3/2026 của UBND tỉnh phê duyệt Kế hoạch quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ giai đoạn 2026-2030, chúng tôi sẽ tập trung triển khai nhiều định hướng lớn nhằm xây dựng Cồn Cỏ trở thành mô hình bảo tồn biển hiện đại và phát triển bền vững. Trong đó, nhiệm vụ trọng tâm là tăng cường bảo vệ nghiêm ngặt các hệ sinh thái trọng yếu như rạn san hô, cỏ biển và thảm rong; phục hồi nguồn lợi thủy sản; phát triển mạnh các mô hình sinh kế bền vững và du lịch sinh thái biển…

Bên cạnh đó, chúng tôi sẽ đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, AI và chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên biển; đồng thời tiếp tục phối hợp chặt chẽ với chính quyền đặc khu Cồn Cỏ, các lực lượng chức năng, cộng đồng dân cư và các tổ chức trong, ngoài nước để huy động nguồn lực cho bảo tồn biển, phát triển du lịch sinh thái và xây dựng hình ảnh Cồn Cỏ trở thành biểu tượng của phát triển xanh và kinh tế biển bền vững.

Theo chúng tôi, Quyết định số 732/QĐ-UBND không chỉ là định hướng quản lý cho giai đoạn tới mà còn là nền tảng quan trọng để Quảng Trị từng bước hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế biển xanh. Việc nghiên cứu mở rộng diện tích Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ lên khoảng 10.000ha sẽ góp phần tăng cường hành lang sinh thái, bảo vệ tốt hơn các bãi đẻ, bãi giống và các hệ sinh thái biển có giá trị cao. Tôi tin rằng, nếu kiên trì với định hướng này, Cồn Cỏ sẽ không chỉ là “viên ngọc xanh” của Quảng Trị mà còn có thể trở thành hình mẫu tiêu biểu của Việt Nam về bảo tồn biển gắn với phát triển kinh tế xanh.

• P.V: Xin cảm ơn ông!

Quang Hiệp (thực hiện)