Xóa sổ web phim lậu

Ngày 5/5, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn quốc. Theo chỉ đạo từ công điện, từ 7/5 đến hết 30/5, các lực lượng chức năng trên cả nước triển khai đợt cao điểm nhằm đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Trong ngày 7/5, nhiều website chuyên đăng tải phim ảnh, game show và bóng đá không bản quyền đã ngừng hoạt động. Một số cái tên quen thuộc như Thìa phim, Phim4K hay Cò TV đều không thể truy cập. Nhiều fanpage và hội nhóm chuyên dịch, làm phụ đề các chương trình nước ngoài cũng đồng loạt thông báo dừng hoạt động liên quan đến nội dung có trả phí.

Tác hại của web phim lậu

Trao đổi với Tri Thức - Znews, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cho biết việc hàng loạt trang web lậu đóng cửa là tín hiệu rất đáng chú ý, cho thấy khi Nhà nước hành động quyết liệt, đồng bộ và phát đi thông điệp rõ ràng, thị trường lập tức có phản ứng. Việc một số website lậu, fanpage làm phụ đề trái phép tự đóng cửa hoặc tạm dừng hoạt động cho thấy lâu nay họ biết rõ ranh giới pháp lý, nhưng vẫn tồn tại nhờ tâm lý “khó bị xử lý”, “xử lý không đến nơi đến chốn”, hoặc “ẩn danh trên không gian mạng”.

Các trang web lậu gây thiệt hại không chỉ bằng việc lấy cắp một bộ phim hay một chương trình, mà nguy hiểm hơn là làm méo mó toàn bộ môi trường phát triển của ngành công nghiệp văn hóa. Một bộ phim, gameshow, chương trình truyền hình hay sản phẩm âm nhạc là kết quả của rất nhiều chi phí: kịch bản, đạo diễn, diễn viên, quay dựng, hậu kỳ, bản quyền âm nhạc, truyền thông, nền tảng phân phối, nhân sự kỹ thuật… Khi sản phẩm vừa ra mắt đã bị sao chép, phát tán miễn phí trên các website lậu, nguồn thu hợp pháp bị cắt xén nghiêm trọng.

Thiệt hại trực tiếp là doanh thu phòng vé, thuê bao, quảng cáo, bán bản quyền và khả năng tái đầu tư đều bị ảnh hưởng. Nhưng thiệt hại gián tiếp còn lớn hơn: nhà đầu tư mất niềm tin, nhà sản xuất ngại làm dự án lớn, nghệ sĩ khó sống bằng nghề, nền tảng hợp pháp khó cạnh tranh vì phải trả bản quyền, đóng thuế, đầu tư công nghệ trong khi website lậu gần như không chịu chi phí tương ứng. Công điện 38 cũng yêu cầu tập trung xử lý vi phạm bản quyền phim, âm nhạc, chương trình truyền hình, trò chơi điện tử trên môi trường mạng, cho thấy đây là nhóm vi phạm có tác động trực tiếp đến các ngành công nghiệp văn hóa số.

Ngày 7/5, hàng loạt web phim lậu đóng cửa.

Về lâu dài, web lậu làm hình thành một thói quen tiêu dùng văn hóa nguy hiểm: coi sản phẩm sáng tạo là thứ có thể dùng miễn phí, coi việc xem lậu là bình thường. Khi công chúng không trả tiền cho sáng tạo, thị trường sẽ không đủ nguồn lực nuôi dưỡng sáng tạo. Khi đó, chúng ta không chỉ mất doanh thu, mà mất cả cơ hội xây dựng những thương hiệu văn hóa Việt Nam đủ sức cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Đạo diễn Dũng Nghệ đưa ra quan điểm tương tự. Anh nói về tác hại của sự phát triển web lậu: “Suốt thời gian dài, các web phim lậu đã phát triển nhanh và nhiều như ‘nấm mọc sau mưa’, chiếm lĩnh thị phần rất lớn trên các nền tảng OTT với chi phí thuê bao rất thấp, thậm chí miễn phí. Điều này không chỉ khiến nhiều nhà sản xuất bị thiệt hại về tài chính mà còn để lại hệ lụy rất lớn cho những người làm công tác sáng tạo văn hóa vì chất xám và công sức lao động của họ bị chiếm dụng một cách thô bạo.

Những sản phẩm nghe nhìn bị cắt xén vô tội vạ với mục đích câu view và dẫn người xem đến các trang web đen khác. Đây mới chính là thiệt hại lớn nhất, nguy hại nhất với các chuẩn mực văn hóa mà nhiều thế hệ nghệ sĩ đã dày công vun đắp”.

Do đó, theo đạo diễn, động thái lần này của cơ quan quản lý là rất quyết liệt và cũng đúng thời điểm vì chưa bao giờ vấn nạn vi phạm tác quyền, bản quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật nói chung và lĩnh vực sản xuất phim nói riêng nghiêm trọng như hiện giờ. Việc hàng loạt trang web phim lậu phải đóng cửa mang đến sự khích lệ tinh thần rất lớn với những người hoạt động trong lĩnh vực phim ảnh. Và trong tương lai cũng sẽ đảm bảo cho nghệ sĩ quyền được thụ hưởng lợi ích về tài chính một cách bền vững.

“Tôi hy vọng chiến dịch này luôn được duy trì và quyết liệt để dập tận gốc vấn nạn ăn cắp bản quyền sở hữu trí tuệ tràn lan trên không gian mạng”, đạo diễn chia sẻ.

'Bảo vệ bản quyền không chỉ là chặn website lậu'

PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định bảo vệ bản quyền và chủ quyền văn hóa số là hai mặt của một vấn đề rất lớn: bảo vệ năng lực sáng tạo và quyền tự chủ văn hóa của quốc gia trong môi trường số. Trước đây, khi nói đến chủ quyền văn hóa, chúng ta thường nghĩ đến di sản, lãnh thổ, ngôn ngữ, phong tục, bản sắc. Nhưng trong kỷ nguyên số, chủ quyền văn hóa còn nằm ở dữ liệu, nền tảng, nội dung số, thuật toán phân phối, năng lực làm chủ thị trường và khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ của người Việt Nam trên không gian mạng.

Nếu bản quyền không được bảo vệ, người sáng tạo sẽ yếu đi. Nếu người sáng tạo yếu đi, công nghiệp văn hóa không thể trở thành ngành kinh tế quan trọng. Nếu sản phẩm Việt Nam không có môi trường sống công bằng trên không gian số, chúng ta sẽ dần trở thành người tiêu dùng thụ động của các dòng nội dung bên ngoài, thay vì là chủ thể sáng tạo, kể câu chuyện Việt Nam, lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới.

Bảo vệ bản quyền vì thế không chỉ là việc chặn website lậu hay xử phạt một vài hành vi vi phạm. Đó là bảo vệ niềm tin rằng lao động sáng tạo phải được tôn trọng; tài năng phải được đãi ngộ; doanh nghiệp đầu tư vào văn hóa phải được bảo vệ; công chúng phải được tiếp cận sản phẩm chất lượng, an toàn, hợp pháp. Đây cũng là một nội dung rất gần với yêu cầu phát triển văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng hạ tầng văn hóa số, bảo vệ an ninh văn hóa và chủ quyền văn hóa số.

Web phim lậu xuất hiện tràn lan thời gian qua.

“Một quốc gia mạnh về văn hóa không chỉ có nhiều di sản trong quá khứ, mà còn phải có năng lực sáng tạo trong hiện tại và năng lực bảo vệ thành quả sáng tạo ấy trong tương lai. Bản quyền chính là hàng rào pháp lý, đạo đức và kinh tế để văn hóa Việt Nam phát triển bền vững trong không gian số”, ông nói.

Tuy nhiên, về việc hàng loạt web lậu đóng cửa, ông Bùi Hoài Sơn cho rằng không nên chỉ nhìn hiện tượng này như một chiến thắng tức thời. Đóng cửa hôm nay nhưng mở lại ngày mai dưới tên miền khác, máy chủ khác, tài khoản khác là điều hoàn toàn có thể xảy ra nếu chúng ta không có cơ chế giám sát thường xuyên, xử lý tận gốc dòng tiền quảng cáo, thanh toán, lưu trữ, phân phối và cả hệ sinh thái tiếp tay cho vi phạm.

Điều quan trọng hơn là đợt cao điểm này tạo ra một bước chuyển về nhận thức xã hội: bản quyền không phải chuyện riêng của nghệ sĩ hay doanh nghiệp. Bản quyền là kỷ cương của nền kinh tế sáng tạo, là sự tôn trọng lao động trí tuệ, là điều kiện để công nghiệp văn hóa Việt Nam có thể phát triển lành mạnh. Một xã hội muốn có nhiều tác phẩm hay, nhiều bộ phim tốt, nhiều chương trình chất lượng thì trước hết phải bảo vệ được quyền sống chính đáng của những người sáng tạo.

"Đợt cao điểm là rất cần thiết, nhưng để xử lý triệt để, phải chuyển từ tư duy 'chiến dịch' sang tư duy 'hệ sinh thái thực thi bản quyền'. Nghĩa là không chỉ xử lý phần ngọn là các website, fanpage, tài khoản vi phạm, mà phải xử lý cả chuỗi vận hành phía sau: tên miền, máy chủ, quảng cáo, thanh toán, chia sẻ dữ liệu, mạng xã hội, công cụ tìm kiếm, đơn vị trung gian và các nguồn thu đang nuôi sống web lậu.

Trước hết, cần có cơ chế phối hợp thường xuyên giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công an, Bộ Thông tin và Truyền thông, các nền tảng xuyên biên giới, nhà mạng, đơn vị trung gian thanh toán và chủ sở hữu quyền. Công điện 38 đã giao nhiệm vụ cho các bộ, ngành, địa phương, đồng thời yêu cầu sau ngày 30/5 tiếp tục rà soát, đánh giá và duy trì công tác đấu tranh thường xuyên, liên tục, có hệ thống. Đây là điểm rất quan trọng: sau cao điểm phải là cơ chế thường trực, không để vi phạm 'ngủ đông' rồi tái xuất", ông Bùi Hoài Sơn chỉ ra.

Thứ hai, cần tăng chế tài đủ sức răn đe, đặc biệt với các hành vi tái phạm, có tổ chức, thu lợi lớn từ quảng cáo và dữ liệu người dùng. Thứ ba, phải phát triển các nền tảng hợp pháp với giá cả hợp lý, giao diện thuận tiện, kho nội dung phong phú, để công chúng có lựa chọn tốt hơn thay vì tìm đến nguồn lậu. Thứ tư, giáo dục văn hóa bản quyền từ trường học, gia đình, truyền thông, để người trẻ hiểu rằng xem lậu không phải “tiết kiệm”, mà là làm tổn thương chính hệ sinh thái sáng tạo mà họ yêu thích.

Chuyên gia nhận định muốn công nghiệp văn hóa phát triển, chúng ta phải tạo ra một trật tự mới trên không gian số: sáng tạo được bảo vệ, tiêu dùng văn hóa có trách nhiệm, vi phạm bị xử lý nghiêm minh, và các giá trị Việt Nam có không gian công bằng để lan tỏa.