Sự dịch chuyển của nghề đan

Từ xa xưa, người Mạ ở xã Cát Tiên 3 đã biết tạo nên những vật dụng đan lát tinh xảo để phục vụ đời sống sản xuất và đời sống nghi lễ

“Người Mạ ở xã Cát Tiên 3 có tay nghề đan lát rất giỏi! Cứ nhìn những sản phẩm đan lát của cư dân nơi đây đủ biết tay nghề đã đạt tới mức độ tinh xảo”, ông Nguyễn Đăng Hải - một du khách đến từ tỉnh Khánh Hòa tham dự Ngày hội Văn hóa - Thể thao dân gian dân tộc Mạ xã Cát Tiên 3, lần thứ I - năm 2026, hào hứng. Theo chia sẻ của ông Hải, vì là người yêu thích đồ thủ công đan lát của người Mạ nên ông đã dành nhiều tâm huyết và thời gian cho việc tìm hiểu về những vật dụng được người Mạ sử dụng trong đời sống sản xuất, cùng những vật dụng người Mạ sử dụng trong đời sống nghi lễ.

“Sản phẩm đan lát của người Mạ không đơn thuần là kỹ thuật (người Mạ thường sử dụng kỹ thuật cài nan lóng mốt, cài nan lóng đôi, cài nan lóng ba để đan các vật dụng phục vụ đời sống sản xuất và đời sống nghi lễ. Bên cạnh đó, người Mạ còn sáng tạo thêm kỹ thuật cài nan theo kiểu hình kỷ hà, hình vuông, hình thoi, hình lục giác... Ở một số vật dụng, người Mạ kết hợp kỹ thuật cài nan và kỹ thuật quấn nan), còn là mỹ thuật (người Mạ thể hiện óc thẩm mỹ của mình qua các kiểu dáng, hoa văn, họa tiết...), chứa đựng cả chiều sâu văn hóa (trong khi đan vật dụng, người Mạ gửi ước muốn hạnh phúc, niềm đam mê của cá nhân trước cộng đồng, cũng như trước các đấng thiêng...)”, ông Hải cho biết.

Nghệ nhân Điểu K’Ít nói rằng, sản phẩm đan lát của người Mạ khá phong phú, từ các loại đồ đựng lúa, gạo, hạt giống... đến đồ vận chuyển muối, củi, sản vật..., từ đồ đi chơi chợ đến đồ dùng trong nghi lễ, từ đồ đựng gà đến đồ bắt cá... Trên cơ sở mục đích sử dụng, người Mạ sẽ sử dụng những kỹ thuật đan khác nhau để tạo nên các sản phẩm có công năng như mong muốn. Theo anh Điểu K’Viên ở xã Cát Tiên 3, kỹ thuật đan các vật dụng không khó. Tuy vậy, nó lại đòi hỏi rất cao ở đức tính kiên trì. “Một sản phẩm đan lát của người Mạ, nếu tính từ thời điểm nghệ nhân đi rừng tìm kiếm nguyên vật liệu cho đến lúc hoàn thành sản phẩm phải mất từ 15 ngày - 3 tháng, tùy theo độ khó và sự tinh xảo của sản phẩm. Nếu nguyên vật liệu đan đã có sẵn trong nhà cũng phải mất ít nhất 3 - 5 ngày để hoàn thiện sản phẩm”, anh Điểu K’Viên cho hay. Nghệ nhân Điểu K’Ít nói thêm, một sản phẩm đan lát đẹp phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề của người đan. Nó đòi hỏi người đan phải là người có nhiều kinh nghiệm trong việc tìm kiếm nguyên vật liệu, cùng những kinh nghiệm trong chẻ nan, chuốt nan để khi đan không tạo ra kẽ hở, sản phẩm trông thật khít, thật đẹp mắt. Để làm được những điều đó, người đan phải thật sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và đôi bàn tay phải rất khéo.

Theo chị Ka G’Giang - một người chuyên sưu tập các sản phẩm đan lát của người Mạ, 1 chiếc gùi cỡ nhỏ của người Mạ hiện có giá dao động 300.000 - 400.000 đồng. Gùi loại nhỡ thì giá 800.000 - 1,2 triệu đồng. Gùi loại đặc biệt có mức giá 2 triệu đồng. Ông Trần Quang Trừng - Chủ tịch UBND xã Cát Tiên 3 trao đổi, địa phương xác định việc gìn giữ nghề đan lát truyền thống của người Mạ gắn với phát triển du lịch cộng đồng là hướng đi quan trọng trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của người Mạ. Tại Ngày hội Văn hóa - Thể thao dân gian dân tộc Mạ xã Cát Tiên 3, lần thứ I - năm 2026, nhiều hoạt động văn hóa - thể thao đã diễn ra sôi nổi, trong đó có hội thi đan lát. Đây không chỉ là hoạt động để người Mạ giữ nghề đan lát, mà còn là dịp để địa phương tăng cường sự quảng bá, tìm thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm thủ công của người Mạ.