Những 'gạch nối' giữ hồn văn hóa Chăm

Nghệ nhân Đồng Gặt đang chế tác từng công đoạn để làm ra những mâm cao

Bằng tất cả tâm huyết, niềm tin và lòng thành kính, những “gạch nối” bền bỉ ấy đang góp phần để bản sắc Chăm tiếp tục hiện diện, sống động hôm nay.

Hơn hai thập kỷ giữ nghề truyền thống

Ở làng Chăm thôn Lâm Thuận, xã Hàm Thuận Bắc, tỉnh Lâm Đồng, câu chuyện về nghệ nhân Đồng Gặt là một minh chứng sống động cho hành trình bền bỉ ấy - hành trình hơn hai thập kỷ tạc từng sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa Chăm.

Nghệ nhân Đồng Gặt cùng vợ đang chế tác ra những mâm cao với mục đích vừa tạo ra sinh kế cho gia đình vừa gìn giữ giá trị truyền thống của dân tộc Chăm

25 năm qua, đôi bàn tay chai sần của ông Đồng Gặt không chỉ làm ra những chiếc mâm cao phục vụ đời sống tín ngưỡng, mà còn chắp cánh cho những biểu tượng văn hóa truyền thống bay bổng trong không gian tâm linh của cộng đồng người Chăm. Với ông, mỗi sản phẩm không đơn thuần là một vật dụng, mà là kết tinh của lòng thành kính, của sự dâng hiến trọn vẹn lên thần linh.

Chiếc mâm cao, một vật phẩm tưởng chừng giản dị, nhưng lại mang trong mình ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Chăm. Đó không chỉ là nơi đặt lễ vật, mà còn là biểu tượng của sự trang nghiêm, của lòng tôn kính đối với các đấng thiêng liêng.

Để hoàn thành một chiếc mâm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác tuyệt đối, đặc biệt trong những dịp lễ hội khi nhu cầu tăng cao.

Ông Đồng Gặt chia sẻ, cơ duyên đến với nghề bắt nguồn từ những quan sát giản dị trong tuổi thơ. Nhìn những người lớn tuổi trong làng làm mâm cao, ông đã nhen nhóm ý tưởng tự mình thử sức. Từ những lần mày mò ban đầu, ông dần tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ năng để tạo ra những sản phẩm ngày càng tinh xảo.

Phụ nữ Chăm chuẩn bị mâm cơm tại nhà (để trên mâm cao) trong ngày hội Kinh xoay vòng

Không chỉ làm để bán, ông còn dành nhiều tâm huyết để làm mâm cao dâng tặng các đền, tháp của người Chăm, như một cách gửi gắm lòng thành kính và cầu mong sức khỏe, sự sáng tạo để tiếp tục gắn bó với nghề.

Thế hệ trẻ tiếp nối bản sắc văn hóa

Câu chuyện giữ nghề không chỉ dừng lại ở thế hệ đi trước. Tại làng Chăm thôn Lâm Thuận, xã Hàm Thuận Bắc hôm nay, những người trẻ cũng đang từng bước tiếp nối truyền thống gia đình, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Em Thông Thị Tọa Đàm, một thành viên trong gia đình ông Đồng Gặt cho biết, em tham gia vào quá trình sản xuất bằng việc vẽ và sơn hoa văn trên mặt mâm. Với em, đó không chỉ là sự phụ giúp, mà còn là niềm tự hào khi được góp phần duy trì nghề truyền thống đã gắn bó với gia đình hơn 20 năm.

Em Thông Thị Tọa Đàm cùng tham gia vào quá trình sản xuất bằng việc vẽ và sơn hoa văn trên mặt mâm cao

Sự tiếp nối giữa các thế hệ chính là yếu tố then chốt giúp nghề truyền thống tồn tại bền vững. Trong gia đình ông Đồng Gặt, nghề làm mâm cao không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định, mà còn trở thành sợi dây kết nối các thành viên, gắn kết họ với cội nguồn văn hóa.

Ông Đồng Cười, con trai ông Đồng Gặt cũng là người kế nghiệp cha cho biết, ông luôn nỗ lực học hỏi để duy trì nghề, với mong muốn lưu truyền cho thế hệ mai sau, tránh nguy cơ mai một.

Những “hành trang tâm linh” của đồng bào Chăm Hồi giáo Bàni

Không chỉ có mâm cao, trong đời sống tâm linh của người Chăm Hồi giáo Bàni còn có nhiều vật phẩm mang ý nghĩa đặc biệt khác như mũ Kalak hay túi Kadung dành cho các vị chức sắc.

Đây là những “hành trang tâm linh” không thể thiếu trong các nghi lễ quan trọng. Mỗi chi tiết, mỗi hoa văn trên các vật dụng này đều chứa đựng những giá trị văn hóa, tín ngưỡng sâu sắc, được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Chức sắc Nguyễn Ngọc Quang đang kết từng mảnh của Kadung (túi) dành cho vị chức sắc Chăm Hồi giáo Bàni

Ít ai biết rằng, để tạo nên những vật phẩm linh thiêng ấy, có những con người đã âm thầm tự học, tự làm bằng tất cả đam mê và trách nhiệm. Ông Pô Achar Nguyễn Ngọc Quang ở làng Chăm thôn Lâm Giang, xã Hàm Thuận Bắc là một trong số đó. Không qua trường lớp đào tạo, vị chức sắc trẻ tuổi này tự mày mò từ những vật dụng của ông cha để lại, tháo ra, nghiên cứu và dần hoàn thiện kỹ năng.

Chức sắc Nguyễn Ngọc Quang đang kết những hạt cườm lấp lánh vào vành nón (người Chăm gọi Kalak) dành cho vị chức sắc Chăm Hồi giáo Bàni

Vào những dịp lễ như tháng Ramưwan, vị chức sắc trẻ tuổi này lại tất bật hơn với những đơn đặt hàng từ các chức sắc trong vùng.

Với ông Quang, việc làm ra các vật dụng này không chỉ nhằm phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, mà còn là cách để gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc. Ông sẵn sàng truyền dạy lại cho những ai có nhu cầu học hỏi, với mong muốn nghề truyền thống sẽ tiếp tục được duy trì và phát triển.

Những con người như ông Đồng Gặt, em Thông Thị Tọa Đàm ở làng Chăm thôn Lâm Thuận hay Pô Achar Nguyễn Ngọc Quang ở làng Chăm thôn Lâm Giang, dù ở những lĩnh vực khác nhau, nhưng họ đều có chung một điểm là những “gạch nối” giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và tương lai. Chính họ đã và đang góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa đặc sắc của người Chăm, không để chúng mai một theo thời gian.

Kalak là loại nón đội đặc biệt trong các nghi lễ tôn giáo của các vị chức sắc cao cấp trong cộng đồng người Chăm Hồi giáo Bàni

Theo anh Mã Văn Thảo, cán bộ văn hóa xã Hàm Thuận Bắc, tỉnh Lâm Đồng, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống luôn được chính quyền địa phương quan tâm. Địa phương luôn khuyến khích các thế hệ trẻ học hỏi, tiếp nối nghề truyền thống, đồng thời sáng tạo để phù hợp với đời sống hiện đại. Đây không chỉ là cách giữ gìn bản sắc, mà còn tạo thêm sinh kế cho người dân.

Có thể nói, văn hóa Chăm sẽ không bị lãng quên, bởi nó vẫn đang được gìn giữ và viết tiếp mỗi ngày bằng chính đôi bàn tay, khối óc và trái tim của những người con Chăm nơi đây. Những mâm cao hay những chiếc mũ Kalak, túi Kadung sẽ tiếp tục hiện diện trong đời sống tâm linh, kể câu chuyện về lòng thành kính, về niềm tin và khát vọng bình an của một dân tộc giàu bản sắc. Giữa dòng chảy không ngừng của thời gian, những giá trị ấy vẫn lặng lẽ tỏa sáng, bền bỉ, sâu sắc và đầy tự hào.