Kỳ 3: Dựng lại những lằn ranh

Khi những ranh giới trên biển bị xóa mờ bởi thói quen, lợi ích và cả sự dễ dãi trong nhận thức, cái giá không chỉ là những vụ vi phạm riêng lẻ, mà là uy tín của cả một ngành kinh tế, là khả năng tiếp cận thị trường, là sinh kế lâu dài của hàng vạn ngư dân. Dựng lại ranh giới, vì thế, không còn là câu chuyện quản lý đơn thuần mà là hành trình siết lại kỷ cương, từ con người đến hệ thống, để giữ một nghề có thể tồn tại một cách bền vững.

Tàu vươn khơi

Có một cách dựng lại ranh giới hiệu quả hơn mọi quy định cứng nhắc, đó là để những người từng bước qua nó lên tiếng.

Tuyên truyền đến từng ngư dân về công tác chống khai thác IUU

Ông Bạch Lồng (phường La Gi, tỉnh Lâm Đồng) từng là cái tên khiến nhiều ngư dân ven biển e ngại. Những chiếc tàu giã cào của ông một thời bị xem là biểu tượng của khai thác tận diệt. Ông từng bị xử phạt, theo dõi và nhắc nhở không ít lần.

Nhưng chính những va vấp ấy lại trở thành bước ngoặt. “Nếu chỉ nghe người khác nói, tôi chưa chắc đã thay đổi. Nhưng khi mình trả giá rồi, mình hiểu”, ông chia sẻ không phải bằng lý thuyết, mà bằng chính trải nghiệm của một người trong cuộc.

Ông Bạch Lồng, phường La Gi

Những buổi gặp gỡ, những câu chuyện bên ly cà phê, ông kể lại những lần bị xử phạt, những chuyến biển tưởng có lời nhưng hóa lỗ, những hệ lụy kéo dài không chỉ với bản thân mà cả bạn thuyền. Không lên giọng, không áp đặt, nhưng đủ để người nghe nhận ra: vượt ranh giới không phải là chuyện nhỏ.

Lực lượng kiểm ngư tuần tra trên biển

Ở những cộng đồng như vậy, ranh giới không còn là khái niệm xa lạ. Nó trở thành bài học sống cụ thể, gần gũi và khó quên.

Tỉnh Lâm Đồng có hơn 8.400 tàu cá, hơn 50.000 lao động trực tiếp và sản lượng khai thác trên 230.000 tấn mỗi năm, câu chuyện chống khai thác IUU không thể dừng ở việc xử lý từng trường hợp riêng lẻ.

Lực lượng chức năng kiểm tra hành chính trên biển

Ở đó, nếu một người vượt ranh, hệ lụy có thể lan ra cả cộng đồng.

Tại phường Phước Hội, một trong những địa bàn trọng điểm nghề cá của tỉnh, tàu thuyền ra vào mỗi ngày, do đó công tác quản lý chưa bao giờ đơn giản. Với hơn 2.000 phương tiện, lực lượng chức năng từng đối mặt với một thực tế: ranh giới trên biển thì rõ, nhưng trong nhận thức của không ít ngư dân, ranh giới ấy lại rất mờ.

Trung tá Hồ Anh Tuấn, Đồn trưởng Đồn Biên phòng Phước Lộc nói thẳng: “Không phải ai cũng cố tình vi phạm. Nhưng nếu không quản chặt, không nhắc thường xuyên, thì rất dễ vượt ranh giới lúc nào không biết”. Cái “không biết” ấy chính là khoảng trống nguy hiểm nhất.

Ngư dân đến khai báo trước khi cho tàu xuất bến

Từ thực tế đó, cách làm đã thay đổi. Không chỉ tuần tra, kiểm soát trên biển - nơi mọi vi phạm đã xảy ra lực lượng biên phòng bắt đầu “kéo ranh giới” vào tận bờ. Mỗi cán bộ được phân công phụ trách từng nhóm tàu, từng chủ tàu có nguy cơ cao. Không chỉ kiểm tra giấy tờ, họ còn thường xuyên gặp gỡ, trao đổi, nắm rõ hoàn cảnh và nắm bắt tâm lý. Những con tàu trước khi xuất bến phải đủ điều kiện. Những trường hợp thiếu giấy tờ, thiếu thiết bị kiên quyết không cho ra khơi. “Phải quản từ con người, từ trong bờ thì mới giữ được ngoài biển”, Trung tá Tuấn nhấn mạnh.

Ở đây, ranh giới không còn là một vạch kẻ vô hình ngoài khơi. Nó trở thành một ý thức được nhắc lại mỗi ngày, được kiểm soát từ gốc và dần hình thành thói quen.

Tỉnh Lâm Đồng xác định chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), gỡ “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, cấp bách và xuyên suốt. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là uy tín, trách nhiệm quốc gia và sinh kế lâu dài của ngư dân.

Tàu thuyền đậu ở cửa biển Phan Rí Cửa

Ông Nguyễn Văn Chiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng nhấn mạnh rằng: Chống khai thác IUU không chỉ là yêu cầu mang tính thời điểm để gỡ “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu, mà là một điều kiện mang tính sống còn đối với ngành thủy sản.

Theo ông Chiến, nếu không siết lại kỷ cương trong khai thác, thì cái giá phải trả không chỉ là rủi ro về thị trường xuất khẩu, mà còn là sự suy giảm uy tín của cả một ngành kinh tế vốn đang phụ thuộc lớn vào hội nhập quốc tế.

“Đây không phải là câu chuyện làm cho đạt chuẩn, mà là câu chuyện làm để tồn tại và phát triển lâu dài”, ông Chiến nhấn mạnh.

Từ quan điểm đó, các giải pháp của tỉnh được triển khai không theo hướng rời rạc, mà theo một logic xuyên suốt: siết từ gốc - kiểm soát từ bờ - giám sát trên biển - minh bạch hóa đầu ra.

Tàu cá đang hoạt động trên biển

Trước hết, theo ông Chiến, khâu quan trọng nhất là quản lý đội tàu, bởi nếu “đầu vào” không chặt thì không thể kiểm soát được hành trình khai thác. Vì vậy, tỉnh thực hiện nghiêm việc cấp phép, đăng kiểm và kiên quyết không để tàu không đủ điều kiện ra khơi. Do đó, chỉ trong thời gian ngắn, tỉnh Lâm Đồng là một trong những địa phương tiên phong xóa sổ “tàu 3 không”.

“Không thể để tồn tại vùng xám trong quản lý tàu cá”, ông Chiến nhấn mạnh.

Theo dõi tàu cá qua thiết bị giám sát hành trình VMS

Song song đó là giám sát hoạt động tàu cá trên biển bằng công nghệ, đặc biệt là hệ thống VMS đối với tàu từ 15 m trở lên. Việc giám sát không chỉ nhằm phát hiện vi phạm, mà quan trọng hơn là tạo ra một “áp lực tuân thủ liên tục”, buộc ngư dân phải giữ đúng ranh giới trong suốt hành trình khai thác trên biển.

Tuy nhiên, để đủ điều kiện ra khơi, ngư dân phải đáp ứng các thủ tục khác từ đăng ký, đăng kiểm, kẻ vạch sơn theo quy định… Do đó, công tác tuyên truyền, ký cam kết, phân nhóm quản lý tàu và kiểm soát điều kiện xuất bến được xem là “lớp chặn đầu tiên” để ngăn những tàu cá vi phạm trên biển.

Ở khâu thực thi, ông Chiến cho rằng yếu tố then chốt là tính nghiêm minh và nhất quán. Các hành vi vi phạm, đặc biệt là mất kết nối VMS, vượt ranh giới hoặc không báo cáo hành trình, đều phải được xử lý rõ ràng, không có vùng ngoại lệ. “Nếu không nghiêm, thì mọi giải pháp kỹ thuật đều sẽ bị vô hiệu hóa”, ông nói.

Lực lượng kiểm ngư tuyên truyền đến từng ngư dân

Cùng với đó, tỉnh cũng đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc thủy sản, bởi theo ông Chiến, đây chính là “cửa ngõ” để hàng hóa bước ra thị trường quốc tế. Nếu không minh bạch từ khai thác đến chế biến, thì không thể đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu.

Kiểm tra hành chính, không đủ điều kiện sẽ không cho vươn khơi

Ông Chiến khẳng định, tất cả các giải pháp hiện nay đều đang được vận hành theo tinh thần: làm liên tục, kiểm tra liên tục, điều chỉnh liên tục, với mục tiêu “tuần sau phải tốt hơn tuần trước”. Đây không chỉ là cách quản lý, mà là cách tạo ra một trạng thái kỷ luật bền vững trong toàn ngành.

Ranh giới trên biển không tự nhiên mà có. Nó được tạo ra từ luật pháp, từ công nghệ và quan trọng nhất là từ ý thức của con người. Và khi những lằn ranh ấy được dựng lại đủ vững, biển không chỉ được quản lý tốt hơn, mà còn được trả lại trật tự để tiếp tục nuôi sống con người.

Nghề khai thác thủy sản vẫn là một trong những ngành có đóng góp đáng kể cho sự phát triển kinh tế xã hội của tỉnh

Kỳ 4: Giữ ranh giới để biển còn xanh

Nội dung và ảnh: Thanh Nhàn - Minh Vân - Huỳnh Hiền
Trình bày: Nguyệt Nga