Hà Nội - đô thị có ký ức

Chương trình tập trung phân tích vai trò trong bối cảnh Hà Nội đang đứng trước giai đoạn phát triển đặc biệt khi Nghị quyết số 02-NQ/TW, Luật Thủ đô và Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm cùng mở ra những định hướng lớn cho tương lai.

Chương trình thời sự “Hà Nội - đô thị có ký ức” đặt câu hỏi: Khi cùng nhau kiến tạo thành phố của thế kỷ tới, Hà Nội sẽ mang theo điều gì tới tương lai?

Một góc đô thị Hà Nội. Ảnh: Thanh Hải

Chương trình triển khai qua ba lớp không gian: Thành phố của những giảng đường, nhà tập thể cũ - tìm lại giấc mơ thiên đường, lắng nghe thành phố thở. Đây không chỉ là câu chuyện của những công trình cũ, đó là câu chuyện về ký ức đô thị của người đương thời - những con người đã sống giữa hai thế kỷ, đã chứng kiến Hà Nội đổi thay và đang phải trả lời câu hỏi ngày càng cấp bách: Làm thế nào để thành phố này đi tới tương lai mà không đánh rơi phần ký ức đã làm nên nó?

Chương trình có sự tham gia của hai khách mời: GS.TS Phạm Hồng Tung; TS Lê Phước Anh, Trưởng khoa Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Với những góc nhìn học thuật và thực tiễn, các chuyên gia cùng phân tích bài toán phát triển đô thị bền vững, hài hòa giữa hiện đại hóa và gìn giữ ký ức đô thị - hồn cốt của Hà Nội hôm nay, mai sau...

Các khách mời tham dự Chương trình thời sự. Ảnh: Thanh Hải

Hà Nội và sợi chỉ đỏ của một thành phố được nuôi dưỡng bằng ký ức, tri thức

Nếu đặt Hà Nội trên một trục lịch sử kéo dài từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám qua Đại học Đông Dương đến hệ thống đại học hiện đại hôm nay, có thể thấy sợi chỉ đỏ xuyên suốt của thành phố chính là truyền thống học thuật, chiều sâu văn hiến và năng lực không ngừng tự tái tạo mình bằng tri thức. Đó không chỉ là những giá trị được ghi lại trong sử sách mà còn hiện hữu như một phần ký ức sống động trong tâm hồn mỗi người dân Thủ đô.

Hà Nội là một thành phố rất đặc biệt bởi ở đây các lớp trầm tích văn hóa luôn song hành cùng sự vận động của đời sống hiện đại. Mỗi con phố, di tích hay không gian cộng đồng đều chứa đựng những ký ức tập thể được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chính chiều sâu ký ức ấy đã tạo nên bản lĩnh và cốt cách Hà Nội - Thủ đô văn hiến nhưng cũng rất năng động, biết tiếp nhận cái mới mà không đánh mất bản sắc của mình.

Điều quan trọng nhất trong quá trình phát triển hiện nay là nhìn ký ức không phải như một giá trị để lưu giữ đơn thuần mà là một nguồn lực cho tương lai. Ký ức văn hóa khi được đánh thức và phát huy đúng cách có thể trở thành động lực sáng tạo, là nền tảng cho công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm của Thủ đô. Đó là cách Hà Nội biến di sản thành tài sản để phát triển.

Bởi vậy, trong quy hoạch và xây dựng thành phố hôm nay, từ các nhà quản lý đến từng người dân đều cần ý thức hành trang dành cho các thế hệ tương lai không chỉ là hạ tầng hiện đại hay tốc độ tăng trưởng kinh tế, quan trọng hơn, đó còn là khả năng gìn giữ những giá trị tinh thần, những ký ức cộng đồng và bản sắc văn hóa đã làm nên linh hồn Hà Nội suốt hàng nghìn năm lịch sử. Một thành phố có thể phát triển nhanh nhờ kinh tế nhưng chỉ có thể phát triển bền vững khi biết giữ gìn ký ức và nuôi dưỡng tâm hồn con người bằng văn hóa và tri thức.

Bản sắc riêng biệt trong dòng chảy toàn cầu

Theo TS Lê Phước Anh, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội: Hà Nội không chỉ là một thực thể địa lý mà còn là một biểu tượng nằm trong tâm tưởng của tất cả mọi người, từ những người đang trực tiếp quy hoạch, kiến tạo thành phố cho đến cả những người chưa một lần đặt chân đến mảnh đất này. Một đô thị thực sự đáng sống phải là một không gian mở, nơi huy động được sự chung tay của cả cộng đồng và khiến mỗi cá nhân đều cảm thấy mình thuộc về.

TS Lê Phước Anh, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Thanh Hải

Mối quan hệ giữa quá khứ và tương lai của đô thị là một sự gắn kết biện chứng không thể tách rời; nếu chúng ta không trân trọng quá khứ, thành phố sẽ không có điểm tựa để tiến tới tương lai. Chính những giá trị lịch sử và nét độc bản là nguồn lực, là cảm hứng để xây dựng nên một bản sắc Hà Nội khác biệt giữa bối cảnh toàn cầu hóa vốn đang khiến mọi đô thị dần trở nên giống nhau. Thay vì chỉ nhìn nhận thành phố như những cơ hội để khai thác lợi nhuận, một Hà Nội có tương lai phải là một thành phố khơi gợi được lòng yêu mến và sự trân trọng từ trong huyết quản của mỗi người dân.

Để di sản giáo dục Hà Nội trở thành một "thực thể sống"

TS Lê Phước Anh, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng các thủ đô trên thế giới đều mang trong mình niềm tự hào riêng biệt nếu sở hữu một truyền thống tri thức lâu đời. Bởi lẽ, thủ đô không chỉ là trung tâm hành chính mà còn là nơi tụ hội của tinh hoa và trí tuệ. Trong dòng chảy đó, việc duy trì sức sống cho các trường đại học ngay tại khu vực trung tâm không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành Giáo dục mà còn là niềm kiêu hãnh của cả một thành phố.

TS Lê Phước Anh, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Nhắc đến Hà Nội không thể không nhắc tới "trục" di sản giáo dục xuyên suốt từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến Đại học Đông Dương (nay là Trường Đại học Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội). TS Lê Phước Anh nhấn mạnh, dù mang dấu ấn của nền nho học hay được xây dựng theo phong cách phương Tây, những không gian này đều là tiền thân của truyền thống đại học hiện đại. Điều quan trọng nhất hiện nay là phải làm sao để những di sản này tiếp tục tồn tại như những "thực thể sống", minh chứng cho sự hiện diện bền bỉ của tri thức trong đời sống đô thị.

Bên cạnh giá trị về học thuật, những tòa nhà như Đại học Đông Dương còn sở hữu sức hấp dẫn đặc biệt về mặt kiến trúc. Tuy nhiên, TS Lê Phước Anh cho rằng không nên đóng khung những không gian này trong hoạt động nghiên cứu thuần túy. Thay vào đó, cần có một mô hình cân bằng: Vừa duy trì hoạt động đào tạo, vừa mở rộng cửa để công chúng có thể tiếp cận di sản như một phần của đời sống cộng đồng. Chỉ khi di sản được tiếp cận rộng rãi, nó mới thực sự trở thành tài sản chung, mang lại niềm tự hào và cảm hứng cho tất cả mọi người.

Đại học nội đô - di dời và giữ lại

Nhiều đô thị lớn trên thế giới đều phải đối mặt với một lựa chọn không dễ dàng: Di dời bao nhiêu trường đại học ra khỏi khu vực nội đô - vốn trước đây là vùng ven nhằm giảm áp lực hạ tầng và môi trường đô thị, đồng thời cân nhắc giữ lại những giá trị thật sự cần thiết.

Sông Hồng - trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo của Thủ đô. Ảnh: Phạm Hùng

Thực tế, hoạt động đào tạo và nghiên cứu của một số ngành, một số cơ sở đại học cũng đặt ra những thách thức nhất định đối với không gian đô thị. Vì vậy, việc di dời trong một số trường hợp là cần thiết. Tuy nhiên, điều quan trọng không kém là xác định những địa điểm cần được giữ lại để tiếp tục đóng vai trò cầu nối tri thức, khoa học và công nghệ trong kỷ nguyên số.

Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, khác biệt cốt lõi nằm ở cách nhìn nhận. Nếu chỉ giữ lại như một “di tích đẹp”, chúng ta mới dừng ở việc bảo tồn ký ức. Nhưng nếu coi đó là một “thiết chế sống”, thì từng giảng đường, tòa nhà, khuôn viên đại học cần được đặt vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa trong tầm nhìn phát triển dài hạn của Thủ đô. Khi ấy, câu hỏi không chỉ là giữ lại cái gì, mà còn là giữ lại để làm gì và vận hành ra sao trong đời sống hiện đại.

GS.TS Phạm Hồng Tung trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Chẳng hạn khuôn viên 19 Lê Thánh Tông. Đây không chỉ là địa điểm có giá trị lịch sử, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh khai giảng khóa học đầu tiên của trường đại học đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, mà còn từng đón nhiều nguyên thủ quốc gia. Không gian ấy hoàn toàn có thể được phát triển thành một địa chỉ giao lưu học thuật quốc tế, nơi các nguyên thủ, lãnh đạo doanh nghiệp lớn và các nhà khoa học có tầm ảnh hưởng toàn cầu đến phát biểu, chia sẻ tri thức và truyền cảm hứng cho đổi mới sáng tạo.

Khi đó, khuôn viên đại học sẽ trở thành một đầu mối kết nối, một “chợ ý tưởng” phục vụ sự phát triển bền vững của Hà Nội, thay vì chỉ là nơi tham quan hay tìm hiểu về quá khứ. Mỗi khuôn viên đại học vì thế cần được thiết kế với một phương án cụ thể để trở thành một hợp phần đời sống mới của Thủ đô.

Hà Nội - “thánh địa của khoa học”

Chia sẻ trực tiếp tại Hội trường Ngụy Như Kon Tum, số 19 Lê Thánh Tông về dấu mốc 120 năm Đại học Đông Dương, không chỉ là một thiết chế giáo dục từng hiện diện trong lịch sử, mà còn là nhìn lại cách một không gian học thuật đã góp phần bồi đắp căn tính của thành phố Hà Nội. GS.TS Lê Thanh Sơn, Hiệu trưởng Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, tại Hội trường Ngụy Như Kon Tum có bức tranh lớn được vẽ trên tường, bức tranh này cho chúng ta thấy rõ dòng chảy của nó trong lịch sử. Ở trên phía trên cùng có bốn chữ là "Thăng Đường Nhập Thất", tức là nói về quan hệ thầy trò, sự học nông sâu cũng như vai trò của người thầy.

Ảnh minh họa.

Bên tay phải, là câu đối thứ nhất "Hiền tài là nguyên khí quốc gia", điều này đã được ghi tại Văn Miếu Quốc Tử Giám từ lâu. Và dòng bên trái là "Đại học là gốc của giáo hóa", có nghĩa đại học là nơi sáng tạo ra tri thức, là nơi diễn ra sự đổi mới sáng tạo. Như vậy, ở đây là một không gian rất đặc biệt, nhắc nhở quá khứ cũng như là hiện tại và tương lai.

Theo GS.TS Lê Thanh Sơn, chính nơi đây đã diễn ra rất nhiều sự kiện không những ở Việt Nam mà ở quốc tế. Ví dụ như vào năm 1974, khi Hoàng đế Akihito (Thiên hoàng thứ 125 của Nhật Bản), lúc đó là nghiên cứu sinh về sinh vật và ông tìm ra một loài mới là con cá bống trắng ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đến năm 1976, khi đất nước thống nhất, Hoàng đế Akihito đã tặng cho Bảo tàng Sinh học ở đây mẫu vật đầu tiên mà ông tìm được (hiện nay mẫu vật lớn nhất đang ở Bảo tàng Tokyo). Năm 2017, trước khi thoái vị, Hoàng đế Akihito cũng đã sang Việt Nam và tới địa điểm này để thăm lại mẫu vật.

Năm 2012, Hoàng thái tử Akishino tặng một con gà (là con gà duy nhất mà chính phủ Nhật Bản cho phép ra khỏi biên giới của Nhật Bản) và hiện nay đang được lưu trữ ở đây. Đến năm 2023, với tư cách là Quốc khách của Chính phủ Việt Nam thì Hoàng thái tử Akishino cũng quay lại đây. Đặc biệt, cách đây ít ngày, Thủ tướng đương nhiệm của Chính phủ Nhật Bản là bà Takaichi Sanae đã đến đại giảng đường này để phát biểu về chính sách đối ngoại mới của Nhật Bản về một không gian mới.

“Với truyền thống đặc biệt chú trọng đến thế hệ trẻ cũng như là tri thức, thì tôi nghĩ rằng nơi đây không những là "thánh địa khoa học" của Việt Nam mà còn của cả quốc tế, như cố Giáo sư Phan Huy Lê, nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã đề cập”, GS.TS Lê Thanh Sơn nhấn mạnh.

Dòng chảy tri thức xuyên suốt hơn một thế kỷ

Tại số 19 Lê Thánh Tông, giá trị lớn nhất làm nên một "đô thị có ký ức" chính là sự tiếp nối bền bỉ và mãnh liệt của dòng chảy tri thức xuyên suốt hơn một thế kỷ qua. Khởi đầu từ năm 1906 với sự thành lập của Đại học Đông Dương, nơi đây không chỉ là một công trình kiến trúc đơn thuần mà đã trở thành biểu tượng học thuật lâu đời nhất, trải qua các giai đoạn lịch sử quan trọng gắn liền với tên gọi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và nay là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: PV

Chia sẻ về sự đặc biệt của không gian này, GS.TS Lê Thanh Sơn, (Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội), khẳng định: "Dòng chảy tri thức vẫn tiếp tục mạch nguồn tại đây, nơi những giá trị cốt lõi về đào tạo và nghiên cứu khoa học thuộc các lĩnh vực nền tảng, như: Toán, Lý, Hóa, Sinh, Văn, Sử vẫn được giữ gìn và phát huy từ những ngày đầu cho đến tận hôm nay".

Theo GS.TS Lê Thanh Sơn, không dừng lại ở một "di sản tĩnh", không gian Hội trường Ngụy Như Kon Tum hiện nay là một "thiết chế sống" đầy sống động của Thủ đô. Đây không chỉ là nơi tổ chức các lễ trao bằng, vinh danh những học vị tiến sĩ hay giáo sư danh dự mà còn là nhịp cầu kết nối trực tiếp với tri thức đỉnh cao của nhân loại. GS.TS Lê Thanh Sơn cho biết thêm, hằng năm vào tháng 10, sau khi các giải thưởng Nobel được công bố tại thủ đô Stockholm của Thụy Điển, nhà trường thường xuyên tổ chức các bài giảng đại chúng về lĩnh vực Lý, Hóa, Sinh, Y sinh ngay tại đây để giảng viên, cán bộ trẻ và công chúng hiểu được những tri thức của nhân loại.

"Chính sự giao thoa giữa quá khứ, hiện tại và tương lai đã tạo nên một tòa nhà 19 phố Lê Thánh Tông đầy chiều sâu văn hiến, nơi ký ức học thuật không bị đứt gãy mà luôn được bồi đắp, giúp Hà Nội định hình rõ nét căn tính của một thành phố tri thức trong hành trình hướng tới tương lai", GS.TS Lê Thanh Sơn chia sẻ.

Thăng hoa học thuật trong kỷ nguyên vươn mình

GS.TS Lê Thanh Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, vừa qua, Đảng và Nhà nước đã có hai Nghị quyết rất quan trọng về khoa học công nghệ và giáo dục đào tạo. Đó là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cùng Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Đây là hai Nghị quyết rất quan trọng giúp đất nước định hình đi vào kỷ nguyên mới. Với vai trò của một trường Đại học, chúng ta sẽ tiếp tục duy trì giảng đường 19 Lê Thánh Tông là nơi đào tạo và nghiên cứu khoa học. Điều này không những kế thừa được truyền thống lâu đời về học thuật mà còn thăng hoa nó trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Đặt nền tảng văn hiến vào trung tâm phát triển đô thị

GS.TS Phạm Hồng Tung khẳng định, dòng chảy tri thức và văn hóa của Hà Nội sẽ không bị đứt gãy nếu xây dựng được sự liên kết chặt chẽ giữa các trường đại học - với vai trò là những cực đổi mới sáng tạo - cùng các không gian văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, sự cộng hưởng giữa đội ngũ nhà khoa học, nghệ sĩ sáng tạo và đặc biệt là cộng đồng sinh viên năng động, giàu lòng yêu nước, yêu Hà Nội sẽ tạo nên nguồn lực cốt lõi cho phát triển văn hóa, tri thức của Thủ đô. Chính thế hệ trẻ giàu nhiệt huyết sẽ trở thành sợi dây kết nối bền vững giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

GS.TS Phạm Hồng Tung. Ảnh: Thanh Hải

Trước những băn khoăn về việc di dời hay giữ lại các khuôn viên đại học cũ trong nội đô, GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng, mọi quyết định cần hướng tới mục tiêu cao nhất là sự phát triển bền vững của Thủ đô Hà Nội.

Theo ông, dù lựa chọn phương án di dời, giữ lại hay phát huy giá trị các không gian đại học hiện hữu thì điều quan trọng nhất vẫn phải dựa trên ba trụ cột: Nền tảng văn hiến, tinh thần đổi mới sáng tạo và giá trị văn hóa.

GS.TS Phạm Hồng Tung nhấn mạnh: “Chỉ khi đặt trên ba trụ cột này, chúng ta mới có thể giải được bài toán giữa bảo tồn và phát triển, bảo đảm sự kế thừa tri thức từ quá khứ đến tương lai một cách khoa học và bền vững”.

Mở rộng các trường đại học ra khu vực Hòa Lạc - Xu hướng tất yếu của đô thị hiện đại

Theo TS Lê Phước Anh, Trưởng khoa Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, việc mở rộng các trường đại học ra khu vực Hòa Lạc là xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển đô thị hiện đại.

TS Lê Phước Anh cho rằng, một trường đại học cũng giống như một cơ thể sống. Khi quy mô ngày càng lớn, nhu cầu về không gian cho nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo cũng tăng lên. Trong khi đó, khu vực nội đô Hà Nội đang phải chịu áp lực ngày càng lớn về hạ tầng, giao thông và quỹ đất.

TS Lê Phước Anh, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Thanh Hải

Từ góc nhìn tổ chức không gian đô thị, TS Lê Phước Anh nhận định, Hòa Lạc có nhiều điều kiện thuận lợi để hình thành các không gian nghiên cứu, phòng thí nghiệm, khu công nghệ và hệ sinh thái phục vụ đào tạo chất lượng cao. Sự gia tăng của sinh viên, nhà khoa học cùng các dịch vụ đi kèm đòi hỏi quỹ đất và hạ tầng mà khu vực nội đô khó có thể đáp ứng trong dài hạn.

Tuy nhiên, TS Lê Phước Anh cũng lưu ý, không nên nhìn mối quan hệ giữa nội đô và Hòa Lạc như sự tách biệt giữa “ký ức” và “tăng trưởng”. Nội đô có thể mang nhiều lớp trầm tích lịch sử, nhưng điều đó không có nghĩa vùng ngoại vi thiếu bản sắc.

TS Lê Phước Anh dẫn chứng, khu vực Hòa Lạc vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa và cảnh quan đặc trưng, từ không gian văn hóa Mường, những đồi chè, cánh đồng đến hệ sinh thái tự nhiên phong phú. Những yếu tố ấy cũng là một dạng ký ức của vùng đất và hoàn toàn có thể trở thành nền tảng hình thành bản sắc cho một đô thị đại học mới.

Theo TS Lê Phước Anh, điều quan trọng là nhìn nhận nội đô và Hòa Lạc như hai không gian bổ trợ cho nhau, thay vì đặt trong thế đối lập. Bài toán đặt ra hiện nay không phải là lựa chọn giữa bảo tồn hay phát triển, mà là cách tối ưu hóa những giá trị mỗi không gian đang sở hữu, vừa giữ được chiều sâu lịch sử của Hà Nội, vừa mở ra dư địa cho tương lai.

“Không nên mặc định rằng ra ngoài thì sẽ mất căn tính, còn ở lại nội đô thì không còn không gian phát triển. Theo tôi, hoàn toàn có thể tìm được một hướng đi hài hòa cho cả hai”, TS Lê Phước Anh nói.

“Gói ghém ký ức” vào hành trang tương lai

Chia sẻ về điều khiến nhà tập thể trở thành ký ức sâu đậm của đô thị Hà Nội, GS.TS Phạm Hồng Tung cho biết, gần 50 năm gắn bó với Thủ đô, ông đã chứng kiến sự thay đổi “hình hài” của thành phố qua từng giai đoạn kiến trúc. Từ những dãy nhà tập thể mái tranh, lợp giấy dầu đơn sơ, những khu nhà cấp 4 giản dị, đến kỷ nguyên của chung cư cao tầng, nhà ống và biệt thự liền kề, mỗi giai đoạn đều phản ánh một lát cắt của đời sống đô thị Hà Nội. Trong dòng chảy ấy, các khu tập thể cũ không chỉ là những khối bê tông phục vụ nhu cầu ở, mà còn là một phần ký ức di sản, lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ gian khó nhưng đậm tình người và giàu tính cộng đồng.

GS.TS Phạm Hồng Tung. Ảnh: Thanh Hải

GS.TS Phạm Hồng Tung chia sẻ, dù không gian sống tại các khu tập thể trước đây còn chật hẹp, thiếu thốn so với điều kiện tiện nghi hiện nay, đó lại là nơi nuôi dưỡng nhiều giá trị nhân văn của đời sống đô thị. Đó là những khu nhà mà tình làng nghĩa xóm được gắn kết bền chặt, nơi có những tổ trưởng dân phố tận tụy, những buổi sinh hoạt cộng đồng rộn ràng và sự sẻ chia hiện diện trong từng nếp sống thường ngày. Theo ông, chính những giá trị tinh thần ấy đang trở thành “liều thuốc” cho đời sống hiện đại - khi nhiều người dù sống trong các chung cư cao cấp vẫn khép kín sau cánh cửa căn hộ, dần thu mình trong không gian mạng và thiếu đi sự kết nối với cộng đồng xung quanh.

Trước yêu cầu cấp bách của quá trình đô thị hóa, việc cải tạo các khu chung cư, tập thể cũ là yêu cầu tất yếu nhằm kiến tạo diện mạo mới, không gian sống văn minh và hiện đại cho Thủ đô. Tuy nhiên, theo GS.TS Phạm Hồng Tung, điều quan trọng không nằm ở việc phá bỏ cái cũ để xây cái mới, mà là chúng ta sẽ mang theo những giá trị gì trên hành trình bước tới tương lai.

Ông cho rằng, Hà Nội cần một sự lựa chọn tinh tế: Vừa tập trung nguồn lực xây dựng một đô thị hiện đại, đáng sống, vừa biết “gạn đục khơi trong” để lưu giữ những giá trị văn hóa, nếp sống và ký ức cộng đồng từng hiện diện trong các khu tập thể cũ. Bởi việc bảo tồn ký ức trong lòng di sản mới không đơn thuần là hoài niệm về quá khứ, mà còn là cách để Hà Nội phát triển bền vững, giữ gìn cốt cách thanh lịch, văn minh giữa nhịp sống ngày càng hiện đại và hối hả.

Giữ gìn ký ức trong cải tạo nhà tập thể

Theo TS Lê Phước Anh, việc cải tạo, tái thiết các khu nhà tập thể cần bắt đầu từ sự thấu hiểu đầy đủ những giá trị sẵn có. “Chỉ khi thấu hiểu giá trị, chúng ta mới quyết định nên giữ, bỏ cái gì, hoặc những gì đạt được trong tương lai có xứng đáng để đánh đổi bằng những mất mát của quá khứ hay không”, ông nhấn mạnh.

TS Lê Phước Anh. Ảnh: Thanh Hải

Từ góc nhìn này, giá trị của nhà tập thể không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn ở ký ức đô thị. Dù có ý kiến cho rằng loại hình này đã hoàn thành sứ mệnh và cần thay thế do xuống cấp, TS Lê Phước Anh cho rằng, việc bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với giữ nguyên toàn bộ vật thể. Thay vào đó, có thể chọn lọc những công trình tiêu biểu, bảo đảm kết cấu, mang tính đại diện cho một giai đoạn để chuyển đổi công năng.

Những không gian này có thể tiếp tục được sử dụng làm nơi ở, hoặc phát triển thành các mô hình trải nghiệm như khách sạn, không gian nghệ thuật, quán cà phê… Thực tế đã cho thấy, nhiều mô hình khai thác từ nhà tập thể cũ vẫn giữ được dấu ấn thời bao cấp, đồng thời tạo ra giá trị kinh tế, đặc biệt thu hút giới trẻ.

Bên cạnh giá trị vật thể và ký ức, nhà tập thể còn lưu giữ một cấu trúc đời sống cộng đồng đặc trưng. Đây là không gian mở, nơi cư dân thuộc nhiều tầng lớp cùng sinh sống, tạo nên sự đa dạng xã hội hiếm thấy ở các khu chung cư hiện đại. Theo thời gian, chính đời sống ấy đã góp phần hình thành nên bức tranh đô thị sinh động, giàu bản sắc.

Nhà tập thể còn lưu giữ một cấu trúc đời sống cộng đồng đặc trưng. Ảnh: Thanh Hải

Đặt vấn đề về ranh giới giữa bảo tồn và thay thế, TS Lê Phước Anh cho rằng, cần có những bài toán cụ thể, được cân nhắc thấu đáo. Ông lưu ý, nhận thức về giá trị ký ức ở mỗi người là khác nhau, do đó sự đa dạng quan điểm là điều tự nhiên.

Vì vậy, quá trình cải tạo cần có cơ chế tham vấn mang tính dân chủ, bảo đảm mọi nhóm cư dân đều có cơ hội lên tiếng. “Có thể không giữ được tất cả, nhưng khi mọi người được lắng nghe, chúng ta sẽ đạt được sự đồng thuận”, ông nói.

Từ đó, TS Lê Phước Anh nhấn mạnh, một thành phố đáng sống trước hết phải là một thành phố “đáng yêu” và điều đó chỉ đạt được khi đáp ứng được cảm nhận của tất cả mọi người.

Nhà tập thể - nơi gửi gắm niềm hy vọng về hòa bình, hạnh phúc

Đối với KTS Trần Huy Ánh và thế hệ của ông, những khu nhà tập thể không đơn thuần là các khối bê tông cũ kỹ, mà còn là chứng nhân của một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, chất chứa khát vọng về một tương lai tươi sáng hơn. Sinh ra và lớn lên trong những năm tháng chiến tranh, ký ức của nhiều người Hà Nội khi ấy vẫn vẹn nguyên lời căn dặn, động viên của Chủ tịch Hồ Chí Minh về một ngày Thủ đô được xây dựng lại “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”.

Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện của các khu tập thể mang ý nghĩa vượt lên giá trị của một mô hình nhà ở. Đó là biểu tượng của niềm tin, của khát vọng tái thiết thành phố sau chiến tranh và cũng là thành quả được dựng xây bằng tinh thần đồng lòng của cả cộng đồng. Theo KTS Trần Huy Ánh, mỗi khu tập thể khi ấy không chỉ được tạo nên từ vật liệu và kỹ thuật xây dựng, mà còn được vun đắp bằng sự háo hức, niềm kỳ vọng và tình cảm gắn bó của những con người cùng hướng về tương lai của Hà Nội.

Khu tập thể Kim Ngưu. Ảnh: PV

KTS Trần Huy Ánh xúc động nhớ lại: “Các khu nhà tập thể chính là hiện thân của lời cổ vũ của Bác Hồ để chúng ta bước vào những cuộc chiến gian nan nhưng đầy tự tin và tự hào”. Với ông và nhiều thế hệ người Hà Nội, những khu tập thể năm ấy không chỉ đơn thuần là nơi ở, mà còn là biểu tượng của niềm tin, của khát vọng về một tương lai hòa bình và một Thủ đô đang từng ngày hồi sinh sau chiến tranh.

“Nhà tập thể không chỉ là nơi ở của người dân Thủ đô, mà còn gửi gắm niềm hy vọng về hòa bình, hạnh phúc và một tương lai tươi sáng”. Theo KTS Trần Huy Ánh, chính điều đó đã khiến các khu tập thể trở thành một “giấc mơ thiên đường” trong tâm thức của nhiều thế hệ người Hà Nội. Đó là nơi con người tìm thấy chốn an cư, sự sẻ chia và gắn kết cộng đồng, đồng thời nuôi dưỡng niềm tin mãnh liệt vào sự đổi thay của thành phố sau những năm tháng chiến tranh, khó khăn.

Ký ức hành lang cũ và những tháng năm thấm đẫm tình người

Nhạc sĩ Trương Quý Hải chia sẻ, ký ức về những khu nhà tập thể cũ của Hà Nội trước hết là ký ức về một không gian sống đậm tình người trong những năm tháng bao cấp. Đó không chỉ là nơi nhiều gia đình cùng sinh hoạt trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn, mà còn là không gian nuôi dưỡng sự sẻ chia, gắn bó giữa con người với con người qua những điều bình dị của đời sống thường ngày. Chính sự gần gũi ấy đã tạo nên nét đặc biệt của các khu tập thể - nơi mỗi hành lang, khoảng sân hay căn bếp chung đều lưu giữ hơi ấm của tình làng nghĩa xóm và ký ức khó phai của nhiều thế hệ người Hà Nội.

Theo nhạc sĩ Trương Quý Hải, với thế hệ của ông, nhà tập thể thực sự là "thiên đường của tuổi trẻ". Ảnh: PV

Theo nhạc sĩ Trương Quý Hải, với thế hệ mình, nhà tập thể thực sự là “thiên đường của tuổi trẻ”. Những hành lang dài, khoảng sân chung, tiếng gọi nhau í ới hay những bữa cơm sẻ chia giữa hàng xóm đã trở thành một phần ký ức khó thay thế. Chính không gian ấy, ông nói, đã nuôi dưỡng trong nhiều người cảm giác ấm áp, sự gắn kết và niềm tin đẹp đẽ vào con người.

“Sau này nhìn lại, tôi mới thấy đó là một hành trang rất quý giá của cuộc đời mình. Không chỉ với riêng tôi mà với rất nhiều người cùng thế hệ, ký ức về nhà tập thể đã trở thành một giấc mơ đẹp của tuổi thơ mà chúng tôi luôn mang theo suốt cuộc đời”, nhạc sĩ Trương Quý Hải nói.

Ông cũng cho biết bản thân may mắn khi có thể đưa những ký ức ấy vào âm nhạc, như một cách lưu giữ bầu không khí và cảm xúc của một Hà Nội đã đi qua, nhưng vẫn còn sống rất sâu trong tâm trí nhiều người.

Tạo những "thiên đường tuổi thơ" trong nhịp sống đô thị hiện đại

Nói về giấc mơ thiên đường từ nhà tập thể, hôm qua và hôm nay, KTS Trần Huy Ánh chia sẻ rằng, việc được sở hữu một căn hộ tập thể khép kín từng là vinh dự và giấc mơ có thật của hàng triệu người dân Thủ đô một thời.

"Dù lịch sử đã đi qua và con người phải hướng tới tương lai với sự hiện đại hóa nhưng khi ngoái lại, chính những giá trị cũ ấy đã góp phần hun đúc nên phẩm chất của chúng ta hôm nay", KTS Trần Huy Ánh khẳng định.

Hà Nội giao thoa giữa ký ức và hiện đại. Ảnh minh họa

KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh rằng, mong muốn về một Hà Nội tương lai không đồng nghĩa với việc xóa sạch ký ức của thành phố. Điều này thôi thúc các kiến trúc sư tìm kiếm những sáng kiến để xây dựng các khu đô thị, chung cư hiện đại hơn nhưng vẫn phải bảo tồn được dòng chảy lịch sử và đầy ắp ký ức trong một không gian đô thị mới. Đó chính là thử thách cho sự sáng tạo và nỗ lực của những kiến trúc sư yêu Hà Nội.

Đồng cảm với những chia sẻ trên, nhạc sĩ Trương Quý Hải hồi tưởng về những kỷ niệm đẹp đẽ gắn liền với khu tập thể, từ những mảnh đất lưu không trồng rau, những lần chia sẻ nhau từng gánh nước nơi cầu thang cho đến sự gắn kết cộng đồng mỗi khi thành phố mất điện. Với nhạc sĩ Trương Quý Hải, không gian chung nơi sân chơi - địa điểm lũ trẻ cùng nhau nghịch ngợm dưới bóng đêm, đã trở thành tài sản tâm hồn vô giá.

Nhạc sĩ Trương Quý Hải bày tỏ mong muốn cháy bỏng rằng, những sáng kiến của đội ngũ kiến trúc sư sẽ chuyển hóa được "thiên đường tuổi thơ" của thế hệ ông sang cho các thế hệ tương lai. Ông hy vọng rằng, tuổi trẻ ngày nay, dù sống trong điều kiện hiện đại, vẫn sẽ có được những ký ức đầy gắn kết và yêu thương như những điều thế hệ đi trước từng có.

Thành phố phải là sân khấu của đời sống con người

Trong tư duy kiến trúc hiện đại của Le Corbusier, thành phố được tổ chức chặt chẽ theo công năng, phân tầng giao thông và quy mô khối tích. Mô hình này từng tạo ảnh hưởng lớn tới quy hoạch đô thị thế giới trong thế kỷ XX. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy cách tiếp cận ấy có thể làm suy giảm đời sống phố xá và sự kết nối tự nhiên giữa con người với con người.

Liên hệ với quá trình phát triển đô thị tại Hà Nội, TS Lê Phước Anh cho rằng, dù Le Corbusier để lại nhiều công trình nổi tiếng và những tư tưởng quy hoạch có giá trị, điều quan trọng hơn cả nằm ở các bài học thực tiễn mà mô hình hiện đại chủ nghĩa mang lại. Theo ông, đó là hành trình mà nhiều đô thị buộc phải trải qua để tích lũy kinh nghiệm phát triển, từ đó điều chỉnh hướng đi phù hợp cho tương lai, thay vì tìm cách “đi tắt” trong quy hoạch và tổ chức không gian đô thị.

TS Lê Phước Anh, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Thanh Hải

“Một thành phố không thể chỉ gồm những tòa nhà, dù hiện đại đến đâu. Thành phố không thể bị thu gọn thành tập hợp các công trình phục vụ công năng, bởi nó còn có linh hồn, có đời sống và sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội. Theo tôi, một đô thị sẽ không đáng sống nếu chỉ phục vụ người giàu, mà phải là nơi mọi thành phần, kể cả những nhóm yếu thế, đều có cơ hội hiện diện và tham gia”, TS Lê Phước Anh chia sẻ.

Từ góc nhìn ấy, ông cho rằng khi nghĩ về tương lai đô thị, con người cần bắt đầu từ những giá trị được hình thành trong quá khứ. Thay vì chỉ kiến tạo các không gian với những khối nhà đơn thuần, đô thị cần được hình dung như một “sân khấu sống” - nơi con người có thể gặp gỡ, kết nối, thể hiện bản sắc và tạo nên những giá trị đặc sắc của đời sống cộng đồng.

Hà Nội và hành trình bước vào quỹ đạo đô thị toàn cầu

Qua những trao đổi trong ba phần của Chương trình, GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng, Hà Nội của thế kỷ tới sẽ không được nhận diện chỉ bởi những công trình mới được xây dựng, mà còn bởi cách thành phố biết gìn giữ ký ức đô thị và chuyển hóa những giá trị ấy thành chất lượng sống thực sự cho người dân.

Theo ông, các nghiên cứu cho thấy nhiều đô thị hiện đại trên thế giới đang vận động theo bốn định hướng phát triển lớn và Hà Nội, dù còn nhiều việc phải làm, cũng đã bắt đầu bước vào quỹ đạo ấy.

GS.TS Phạm Hồng Tung. Ảnh: Thanh Hải

Định hướng đầu tiên được GS.TS Phạm Hồng Tung nhắc tới là xây dựng thành phố sáng tạo. Năm 2019, Hà Nội chính thức trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO - dấu mốc được đánh giá có ý nghĩa quan trọng trong hành trình phát triển của Thủ đô. Theo ông, sự kiện này cho thấy Hà Nội đã bắt đầu đặt công nghiệp văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển bền vững, thay vì chỉ xem văn hóa là lĩnh vực hỗ trợ cho tăng trưởng kinh tế.

Định hướng thứ hai là xây dựng thành phố thông minh. GS.TS Phạm Hồng Tung khẳng định chuyển đổi số và công nghệ đang mang lại nhiều tiện ích lớn cho đời sống đô thị. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn nhìn nhận mặt trái của quá trình này khi con người ngày càng lệ thuộc vào các thiết bị công nghệ và mạng xã hội. Theo ông, đây không chỉ là câu chuyện của công nghệ hay hạ tầng số, mà còn đặt ra bài toán về nhân văn đô thị và cách giữ gìn các kết nối thực sự giữa con người với con người trong đời sống hiện đại.

Định hướng thứ ba - và có lẽ cũng là điều người dân Hà Nội cảm nhận rõ nhất trong đời sống hằng ngày là xây dựng đô thị xanh. Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, khái niệm “xanh” không chỉ được đo bằng tỷ lệ cây xanh trên bản đồ quy hoạch, mà cần hiện diện trong chính lối sống đô thị. Đó là việc giảm phát thải carbon, hạn chế rác thải nhựa, giảm bụi mịn và cắt giảm ô nhiễm từ lượng lớn xăng dầu tiêu thụ mỗi ngày cho giao thông.

Theo ông, sâu xa hơn, “xanh” phải trở thành một phần trong tư duy và thói quen sống của mỗi người dân đô thị - từ cách tiêu dùng, lựa chọn phương tiện di chuyển đến cách ứng xử với môi trường và không gian sống xung quanh.

Các khách mời và ekip thực hiện Chương trình thời sự. Ảnh Thanh Hải

Định hướng thứ tư là xây dựng đô thị toàn cầu, đô thị đổi mới sáng tạo - nơi hội tụ và tích hợp cả ba xu hướng: Sáng tạo, thông minh và xanh trên nền tảng văn hiến, văn hóa của Thủ đô. GS.TS Phạm Hồng Tung nhấn mạnh: “Trong tổng số 162 tiêu chí đánh giá một đô thị toàn cầu, có tới 74 tiêu chí thuộc lĩnh vực nhân văn và văn hóa. Con số đó không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh nhận thức ngày càng phổ biến rằng một thành phố bền vững không phải là thành phố có nhiều tòa nhà cao nhất, mà là thành phố giàu giá trị nhân văn nhất”.

Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, đây cũng chính là lợi thế nổi bật của Hà Nội trong hành trình phát triển tương lai. Ông cho rằng, Thủ đô đang sở hữu nguồn tài nguyên đặc biệt quý giá - đó là nền tảng văn hiến nghìn năm, là kho tàng giá trị nhân văn được hun đúc qua chiến tranh, thời kỳ bao cấp và quá trình phát triển của thành phố. Đó còn là tinh thần sẻ chia, sự đồng lòng của người dân và ý thức gìn giữ, trao truyền những giá trị tốt đẹp cho các thế hệ mai sau.

Bên cạnh nền tảng văn hóa - con người ấy, Hà Nội còn đang xây dựng quy hoạch với tầm nhìn 100 năm, một định hướng dài hạn không nhiều đô thị đủ bản lĩnh và tầm vóc để đặt ra.

Từ những nền tảng ấy, GS.TS Phạm Hồng Tung bày tỏ niềm tin rằng Hà Nội trong tương lai sẽ không chỉ dừng lại ở mục tiêu trở thành một thành phố đáng sống, mà còn hướng tới hình mẫu đô thị hạnh phúc, văn minh, trí tuệ và giàu sức sáng tạo. Theo ông, đó là hành trình phát triển dựa trên sự kết hợp giữa nền tảng văn hiến, giá trị nhân văn và khát vọng đổi mới của Thủ đô trong thời đại mới.