Chuyển đổi số 'mở lối' cho văn hóa đọc

Chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện góp phần tạo chuyển biến tích cực trong phát triển văn hóa đọc

Kiến tạo giá trị từ hệ sinh thái thư viện hiện đại

Chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong hoạt động thư viện, từ phương thức quản lý, lưu trữ tài liệu đến cách phục vụ và tiếp cận bạn đọc. Nếu trước đây, việc tìm kiếm tài liệu chủ yếu phụ thuộc vào không gian phục vụ trực tiếp, thì nay người dùng có thể tra cứu, đọc sách, khai thác nguồn dữ liệu số chỉ bằng một thiết bị kết nối Internet, ở bất cứ đâu và vào bất cứ thời điểm nào. Sự chuyển dịch này cũng giúp thư viện đến gần hơn với giới trẻ thông qua sách nói, ứng dụng đọc trực tuyến và các không gian học tập tương tác.

Tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, việc đẩy mạnh chuyển đổi số đã góp phần nâng cao khả năng tiếp cận tri thức cho bạn đọc, đổi mới phương thức phục vụ, xây dựng không gian học tập hiện đại và mở rộng vai trò kết nối trong cộng đồng học thuật.

Nguyễn Phạm Hoàng Anh, sinh viên ngành Ngôn ngữ Anh, Trường Đại học Hà Nội cho biết, em khá bất ngờ trước diện mạo mới của Thư viện Quốc gia Việt Nam. Theo Hoàng Anh, không gian thư viện hiện nay trẻ trung, thân thiện và phù hợp hơn với nhu cầu của sinh viên trong thời đại số. “Em có thể dễ dàng tra cứu tài liệu trên hệ thống điện tử, tìm sách nhanh hơn và tiếp cận nhiều nguồn học liệu số chỉ với vài thao tác. Điều này giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian cho việc học tập và nghiên cứu”, Hoàng Anh chia sẻ. Không gian mở, cách sắp xếp khoa học cùng các thiết bị hỗ trợ hiện đại cũng tạo cảm giác thoải mái, khuyến khích người trẻ dành nhiều thời gian hơn cho việc đọc sách. Từ đó, thư viện không chỉ thay đổi diện mạo phục vụ mà còn có thêm điều kiện để đưa văn hóa đọc đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Ở nhiều thư viện, công nghệ còn giúp tối ưu hóa quy trình tra cứu, hỗ trợ bạn đọc tiếp cận tri thức nhanh và hiệu quả hơn. Trong không gian tư liệu rộng lớn, việc tìm kiếm sách hoặc các đề mục phù hợp vốn không hề đơn giản.

Tại Thư viện Quân đội, quá trình này đã trở nên thuận tiện hơn nhờ ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Chỉ với thao tác nhập câu lệnh hoặc tìm kiếm bằng giọng nói, phần mềm Thủ thư AI có thể phản hồi trong 5-7 giây sau khi truy xuất từ hệ thống hơn 200.000 tài liệu, đồng thời gợi ý những đầu sách phù hợp với nhu cầu bạn đọc. Nhờ đó, việc khai thác tri thức diễn ra nhanh hơn, chính xác hơn và thân thiện hơn với người sử dụng.

Lấy bạn đọc làm trung tâm

Chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu, tạo diện mạo hiện đại và mở ra hướng phát triển mới cho hệ thống thư viện. Thực tế, nhiều đơn vị đã chủ động số hóa hàng triệu trang tài liệu, triển khai ứng dụng mượn - trả trực tuyến, xây dựng các không gian học tập sáng tạo, thân thiện hơn với người dùng. Tuy nhiên, hành trình này vẫn đối mặt với không ít rào cản, nhất là về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và nguồn lực triển khai.

Theo bà Đoàn Quỳnh Dung - Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL), hạ tầng cơ sở và hạ tầng công nghệ đang là những thách thức lớn đối với thư viện hiện nay. Cơ sở vật chất, kể cả trụ sở của nhiều thư viện, đặc biệt là hệ thống thư viện công cộng và thư viện trường học, chưa bảo đảm điều kiện theo quy định của pháp luật về thư viện. Trang thiết bị còn hạn chế, phần lớn vẫn được đầu tư theo tiêu chí, tiêu chuẩn của mô hình thư viện truyền thống.

Trong khi đó, để chuyển đổi số thành công, các thư viện phải sử dụng nhiều thiết bị, công cụ, phần mềm và giải pháp kỹ thuật mới. Việc bổ sung, thay thế các hệ thống cũ, từng bước chuyển sang những nền tảng công nghệ phù hợp hơn đang là yêu cầu cấp thiết. Những bất cập này cho thấy hệ thống thư viện cần được tăng cường đồng bộ về nhận thức, hạ tầng, nhân lực và cơ chế triển khai.

Trước hết, cần đẩy mạnh tuyên truyền để nâng cao nhận thức về vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của chuyển đổi số trong toàn hệ thống thư viện. Khi tư duy thay đổi, các đơn vị và đội ngũ cán bộ thư viện sẽ chủ động hơn trong việc chuẩn bị điều kiện, kỹ năng và tâm thế thích ứng với môi trường số. Cùng với đó, quá trình triển khai đòi hỏi sự chỉ đạo quyết liệt của các cấp lãnh đạo, bộ, ngành, đồng thời tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến chuyển đổi số và liên thông thư viện. Đây là nền tảng cần thiết để tạo hành lang pháp lý đồng bộ, thuận lợi cho phát triển thư viện số trong thời gian tới.

Chuyển đổi số trong lĩnh vực thư viện không dừng ở việc đưa tài liệu lên môi trường số hay ứng dụng công nghệ mới. Đó là quá trình thay đổi toàn diện phương thức vận hành, tổ chức hoạt động và cách tiếp cận bạn đọc.

Các thư viện cần xây dựng mô hình phục vụ linh hoạt hơn, mở rộng hệ sinh thái tri thức, tạo trải nghiệm sử dụng mang tính cá nhân hóa và kết nối tốt hơn với không gian học thuật mở. Thách thức hiện nay không chỉ nằm ở số hóa dữ liệu, mà còn ở khả năng đưa kho tri thức số đến gần người dùng theo cách dễ tiếp cận, thuận tiện, hiệu quả và mang lại giá trị thực sự.

Với nguyên tắc lấy người dùng làm trung tâm, Phó Cục trưởng Đoàn Quỳnh Dung cho rằng, các thư viện cần đẩy mạnh phát triển ứng dụng trên thiết bị di động thông minh, cung cấp dịch vụ để người dùng có thể truy cập nguồn tài nguyên thông tin mọi lúc, mọi nơi. Việc chủ động tiếp nhận và tích hợp phản hồi từ người sử dụng cũng sẽ giúp các nền tảng kỹ thuật số trở nên trực quan, thân thiện và phù hợp hơn với nhu cầu cộng đồng.

Đồng thời, cần xây dựng hệ thống dữ liệu mở để người dân, doanh nghiệp, thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân cùng tham gia, từng bước hình thành hệ sinh thái dữ liệu mở và mạng thông tin thư viện quốc gia, góp phần xây dựng thành phố thông minh và xã hội học tập.