Chà đèn đón Tết

Mẹ bảo: sở dĩ có 2 là do phải sắm 2 lần; bộ nhỏ sắm lúc cha mẹ “hàn vi”, không có nhiều tiền; sau khấm khá hơn mới mua bộ lớn.

Mỗi lần tới Tết, nó ớn nhất cái “nạn” chà đèn. Ớn có nguyên do: thường nhà người ta ai cũng chỉ một bộ lư đèn; riêng nhà nó tới hai. Mẹ đính chính: một rưỡi thôi. Một lớn một nhỏ… Rưỡi gì rưỡi, nó làu bàu.

Mẹ không biết đấy thôi, bộ đèn cũ tuy nhỏ nhưng “có võ”; muốn sáng được phải chà bở hơi tai. Cái giống đồng trắng khó ăn mòn cực kì, chà không mau sáng như đồng đỏ!

Còn nữa, nhà người ta đông quân, kêu chà đèn người xúm một tay, chẳng mấy mà xong. Nhà nó ư, vỏn vẹn một mẹ hai con. Mà hai đâu hai, thằng Tũn chỉ giỏi lê la nghịch phá tính vô chi? Mẹ thì phải chạy tới chạy lui, ba tay bốn việc: chợ búa, cơm nước…. Quay lại quay đi, “lao động chính” loay hoay với đống đèn lư vẫn chỉ mình nó!

Mẹ an ủi: con mệt thì chà vừa thôi, không cần sáng lắm đâu…. Sao được? Tính nó vốn chỉn chu: không làm thì thôi; đã làm là phải tới nơi, đâu thể quấy quá cho xong.

Vậy nên năm nào đống đèn lư cũng lấy mất của nó nguyên một ngày. Sáng: chuẩn bị đồ chà. Hì hục bê đèn xuống tháo rời, ngâm nước. Chà xong còn phải rửa sạch, đem phơi nắng cho khô rồi mới ráp. Xong xuôi, bê đặt lại bàn thờ là vừa tối mịt.

Mới đó đã lại tới tháng Chạp. Tết rồi…

2. Lựa cắt những lá thơm (dứa) già. Cắt đầy ôm, rọc bỏ phần gai xong cho vô cối giã. Giã cho dập mềm, tươm nước là được. Chuyện này có mẹ phụ. Lá thơm có ưu điểm khi dập nát ra vẫn còn phần xơ níu lại như mớ bùi nhùi, cầm chà rất tiện.

Xúc thêm mớ tro bếp. Thêm thau nước to cùng mấy cái giẻ lau. Xong. Mình nó xăn tay áo, khệ nệ bê lũ đèn lư banh ra hiên bắt đầu “tác nghiệp”. Lựa mấy món dễ chà trước; ấy là các trụ, mâm đèn: nhỏ gọn dễ cầm và không có nhiều ngóc ngách. Cầm túm lá thơm, nhúng cho quện cùng tro bếp mà chà.

Cu Tũn lăng xăng giành chà cái nắp lư có gắn con lân. Chà gì chà, cu cậu chỉ tận dụng cơ hội để được… chơi với con lân đẹp đẽ, uy nghi lâu nay vẫn ngự chót vót đỉnh bàn thờ mà Tũn ta chỉ được phép đứng dưới dòm lên! Kệ, lá rách đỡ nóng tay; thằng cu mài sáng ra được chút nào đỡ công nó chút ấy.

Chà được món nào cho vô thau nước rửa sạch lau khô ngay, xong đem phơi nắng. Mẹ ngồi ghé, phụ với nó được hơn nửa bộ rồi đi lo cơm nước. Mình nó hùng hục non buổi mới xong bộ lư đèn lớn. Nửa chuyện rồi. Nó thở ra một hơi nhẹ nợ…

Giờ tới bộ đèn cũ.

Mười lần như một, bộ đèn ấy bao giờ nó cũng chừa lại chà sau. Đã nhỏ, xấu thì chớ; còn khó chà… Nó lầm bầm, nhìn bộ đèn cũ kĩ bằng con mắt ghét bỏ…

3. Bộ đèn cũ bị ghét quả không oan ức: trầy xước móp méo; nhiều chỗ mặt đồng đúc bị rỗ không liền lạc, mâm thau bên trái bị vỡ mất miếng, các khớp nối chỗ vặn được chỗ hư phải quấn vải chèn chêm. Vậy nên lần tháo ráp rất khổ.

Đã vậy, có ráp kiểu nào đèn vẫn không đứng vững, đụng vào cứ lúc lắc, đu đưa như… răng sắp rụng. “Đau khổ” nhất là thứ hợp kim đồng trắng đem đúc đèn cứng ơi là cứng; cho bao nhiêu lá thơm/tro bếp mài đi mài lại lớp gỉ đồng xỉn đen vẫn cứ lì ra. Mài thiếu điều bật máu tay chúng mới miễn cưỡng rời đi, để lộ nước đồng sáng trắng không đều, nhiều chỗ tối lam nham như chó vá.

Đứng bên bộ đèn mới vững chãi sáng choang bề thế, bộ đèn cũ trông xấu xí, ốm o. Vậy nhưng, nó nhiều lần xui mẹ đem bán đồng nát mẹ cứ nhất định không. Hỏi nguyên do, mẹ bảo: là kỷ vật của cha, là đồ tốt không nỡ bán và vân vân. Mẹ thì cái gì cũng tốt. Cha mất lâu rồi còn “kỷ” gì nữa. Đồ cũ cái chi cũng tiếc, giữ thì chỗ đâu cho đồ mới đứng. Đến bực mình!

Cầm cái mâm đèn xoay xoay để chà, nó vô ý để tuột tay. Đáng lý nhoài người chụp với theo vẫn kịp; nhưng cảm giác ghét bỏ khiến nó cứ ngồi yên mà nhìn. Kệ, cho mày rớt, vỡ luôn càng tốt. Mẹ sẽ không còn lý do để lần lữa chuyện “thanh lý” bộ đèn…

Cái mâm rơi thẳng xuống sân nhà, phát tiếng kêu choang xé ruột. Mẹ hốt hoảng chạy ra từ bếp. Mẹ nhặt cái mâm đèn còn đang lăn lóc dưới sân giờ đã sứt thêm một góc. Mẹ nhìn trân trân chỗ “thương tích” mới trên mâm đèn, rồi mẹ ứa nước mắt…

4. Mẹ kể: Bộ đèn thờ ấy cha mua đúng ngày giáp Tết. Bộ đèn xấu nhất của ông thợ đúc làng bên cuối năm quẩy đèn đi bán dạo. Đèn đúc bị lỗi, khách hàng chê, ông thợ chấp nhận bớt cho cha nửa tiền so với giá bộ đèn “chính phẩm”. Ấy vậy mà cha mừng quýnh.

Niềm mơ ước có được bộ đèn thờ đặt lên gian thờ cúng ông bà cha nuôi lâu lắm nhưng chưa bao giờ thành. Tiếng rẻ một nửa; nhưng tiền tậu bộ đèn cũng đã khiến cha gần như cạn túi. Không sao; Tết năm ấy hẳn là cái Tết vui nhất trong đời cha. Cha cứ ra vô ngắm nghía bộ đèn mới chễm chệ ngự trên gian thờ, lấp loáng ánh đồng thau trong ánh nến lung linh. Cha vui thì mẹ cũng vui - dù nhà hầu như không còn gì ăn Tết.

Bộ đèn thờ ấy cha quý lắm, không cho ai đụng. Tết năm nào cha cũng cẩn thận một mình bưng bê, chùi rửa sáng choang; xong kính cẩn đặt lại bàn thờ. Rồi cha đi…

Nó nghe, lặng người. Tự dưng thấy mắt cay cay.

Chùi rửa cẩn thận, lắp ráp chỉn chu hết mức có thể cho bộ đèn thờ cũ. Chưa năm nào nó nâng niu bộ đèn dường ấy. Tết này không làm kịp; nó dự định sang năm sẽ mang đèn tới ông thợ hàn đồng nhờ gia cố mấy chỗ khớp nối bị mòn gai…

5. Năm nay, cung cách chà đèn đón Tết của nó có khác mọi năm chút. Cuối Chạp chú Tư qua chơi; nghe nó tính chuyện cắt lá thơm giã trộn tro bếp chú bật cười khan: Trời ạ, giờ ai còn chà đèn kiểu “tiền sử” như mầy nữa. Tiệm tạp hóa người ta bán thuốc chà đèn thiếu gì!

Thuốc… chà cách sao vậy chú?

Dễ òm hà. Mầy mua thuốc về đập nhỏ, ngâm với ít dầu lửa (dầu hỏa) cho tan; xong nhúng giẻ mà chà. Đảm bảo ít nhọc công còn sáng đẹp. Mà nè: nhớ chà xong chỉ lau khô đem phơi nắng; không được rửa nước nhé!

Hiểu rồi. Nó đâu đến nỗi tối dạ. Gì chớ nghe cái vụ bớt nhọc nhằn là đã… ưa. Nữa: khỏi mất công hậm hụi ra vườn rảo cắt lá thơm kỳ cạch mang giã. Thêm khoản nước non rửa ráy nhiêu khê. Bớt từng ấy chuyện đã khỏe nửa phần.

Chỉ hơi có chút băn khoăn: liệu dùng thuốc đèn có… sáng đẹp như khi chà bằng lá dứa? Kệ; thử rồi mới biết. Chú Tư xưa giờ ít khi nói lấy được. Chú đã bảo “sáng đẹp” thì chắc sáng đẹp thật. Cùng lắm cũng phải coi được. Không thôi uy tín chú còn gì?

***

Hăm bảy tháng Chạp.

Chạy ra tiệm tạp hóa hỏi mua thuốc chà đèn. À, té ra người ta bán thuốc có kèm luôn mảnh giấy hướng dẫn sử dụng, dễ rồi. Cho thuốc vào cối giã nhỏ, ngâm dầu lửa độ chừng mươi phút. Khệ nệ bê hai bộ đèn trên ghế thờ xuống tháo tung. Lau sạch bụi bẩn xong, nó hồi hộp bắt tay vào “tác nghiệp” chính thức…

Chú Tư nói không sai. Đèn chà thuốc sáng thật!

Chỉ vài ba lần dùng giẻ thấm thuốc cọ qua, lớp “áo” xỉn màu bên ngoài đã không cánh mà bay, lộ nước đồng đỏ bên trong bóng lộn. Yếu tay như cu Tũn cũng theo “mài” được mấy cái trụ đèn sáng đến mức anh Hai không cần chà lại. Được anh khen, cu cậu sướng cười tít mắt tít mũi.

Vậy nhưng vấn đề là bộ đèn “gia bảo” bằng đồng trắng của cha kia; xem “anh” thuốc chà đèn có trị nổi không??

Hóa ra trị tốt, chỉ cần phủ thuốc ngâm dầu lên mặt đồng thau và đợi lâu lâu theo hướng dẫn trước khi cọ. Và cọ mạnh tay hơn chút ít!

Nó suýt chút reo lên khi lần đầu tiên ngắm nước đồng thau vàng/trắng sáng choang lộ ra trên những trụ, mâm của bộ đèn “cứng đầu” sau khi lau sạch. Cái màu vàng/trắng lung linh chưa bao giờ được thấy lâu nay trong các lần “tác nghiệp” với lá thơm tro bếp! Đẹp vầy, cam đoan cha… sống lại dòm cũng phải ưng ngay cái bụng! Còn nhẹ công sức bỏ ra nữa chớ: hai bộ đèn chỉ mất công non buổi thay vì loay hoay cả ngày mệt phờ như lúc trước.

Là lá la, nó vừa dùng giẻ khô sạch lau lại lần cuối, vặn nối các khớp đèn lại với nhau vừa nghêu ngao hát. Mấy cái khớp nối mang ra ông thợ hàn đồng gia cố vặn đâu khít đó khiến bộ đèn thờ gia bảo của cha hết lắc lư, đứng trông bề thế vững chãi hẳn! Bê hết lũ đèn lư ra hàng hiên phơi nắng, nó khoái trá đứng ngắm mãi ánh đồng đỏ/trắng chen nhau, lung linh như trăm ngàn đôi mắt lóe tinh nghịch phản chiếu ánh mặt trời thấy thương chi lạ!

Sơ ý va cây tuốc nơ vít vào cái lư đồng kêu đánh coong một tiếng. Như chuông. Sẵn trớn, nó tinh nghịch cầm vặn vít gõ coong coong liên tiếp vào các mâm đèn. Âm thanh đồng vang thánh thót hệt tiếng chuông chùa mỗi chiều gióng giả đầu thôn khiến mẹ ngạc nhiên lồm cồm chui ra khỏi bếp.

Che tay, nheo mắt nhìn lũ đèn lư la liệt sáng choang rộn ràng sắc Tết trên hiên mẹ xem chừng ưng ý lắm. Gật gù. Từng nếp chân chim sau đuôi mắt giãn ra. Thường mẹ vẫn bảo: Tết mà ra vô nhìn cái bàn thờ cũ kỹ, đèn lư không chà thấy nó… sao sao ấy, không ra Tết!

Khoản này thì nó rất hiểu mẹ. Vậy nên cứ tới tháng Chạp muộn màng bận rộn chi nó cũng phải ráng xếp một bữa lo chuyện chà đèn!